Οι διακοπές φέρνουν τα παιδιά σε πολλούς δημόσιους χώρους: ταβέρνες, ξενοδοχεία, πλοία, παραλίες, ουρές, λιμάνια, αεροδρόμια, μουσεία, καφέ, παιδότοπους. Εκεί όπου στο σπίτι οι κανόνες είναι γνώριμοι, στις διακοπές όλα αλλάζουν. Υπάρχει περισσότερος κόσμος, περισσότερη αναμονή, περισσότερη κούραση και πολύ περισσότερα ερεθίσματα.
Κάπως έτσι, οι γονείς πιάνουν τον εαυτό τους να λέει ξανά και ξανά τις ίδιες φράσεις: «μη φωνάζεις», «μην τρέχεις», «μην ενοχλείς», «κάτσε ήσυχα», «σταμάτα», «πρόσεχε». Όσο περισσότερο τις επαναλαμβάνουν, τόσο πιο κουρασμένοι νιώθουν και τόσο λιγότερο φαίνεται να λειτουργούν.
Η αλήθεια είναι ότι τα παιδιά δεν γεννιούνται γνωρίζοντας πώς συμπεριφερόμαστε σε έναν δημόσιο χώρο. Δεν ξέρουν αυτόματα γιατί δεν τρέχουμε ανάμεσα στα τραπέζια μιας ταβέρνας, γιατί δεν φωνάζουμε στους διαδρόμους ενός ξενοδοχείου ή γιατί περιμένουμε τη σειρά μας σε μια ουρά. Αυτά τα μαθαίνουν σταδιακά, μέσα από εξήγηση, παράδειγμα, επανάληψη και σταθερά όρια.
Το ζητούμενο δεν είναι να κάνουμε το παιδί να κάθεται ακίνητο και σιωπηλό για να μη δυσαρεστήσει κανέναν. Το ζητούμενο είναι να το βοηθήσουμε να καταλάβει ότι στους κοινούς χώρους υπάρχουμε μαζί με άλλους ανθρώπους και ότι η ελευθερία μας χρειάζεται να συνυπάρχει με τον σεβασμό.
Γιατί τα παιδιά δυσκολεύονται στους δημόσιους χώρους;
Οι δημόσιοι χώροι έχουν πολλές απαιτήσεις για ένα παιδί. Χρειάζεται να περιμένει, να περιορίσει την κίνησή του, να μιλήσει πιο χαμηλά, να σεβαστεί ανθρώπους που δεν γνωρίζει, να ακολουθήσει κανόνες που μπορεί να μην του έχουν εξηγηθεί και να διαχειριστεί τη βαρεμάρα του.
Για έναν ενήλικα, η αναμονή στην ταβέρνα ή στο λιμάνι είναι κάτι κουραστικό αλλά κατανοητό. Για ένα παιδί, μπορεί να είναι πολύ πιο δύσκολο. Δεν έχει ακόμη την ίδια αίσθηση του χρόνου, δεν μπορεί πάντα να ελέγξει την παρόρμησή του και συχνά δεν καταλαβαίνει γιατί πρέπει να μείνει καθισμένο ενώ γύρω του υπάρχει χώρος για να κινηθεί.
Στις διακοπές προστίθεται και η κούραση. Ήλιος, θάλασσα, αλλαγή προγράμματος, λιγότερος ύπνος, καινούρια μέρη και πολλή ένταση μέσα στην ημέρα κάνουν τα παιδιά πιο ευάλωτα σε γκρίνια, ανυπομονησία και ξεσπάσματα. Ένα παιδί που τρέχει, φωνάζει ή δυσκολεύεται να συνεργαστεί μπορεί να μην προσπαθεί να «χαλάσει» τη στιγμή. Μπορεί απλώς να έχει ξεπεράσει τα όρια της αντοχής του.
Το συνεχές «μη» δεν αρκεί
Το «μη» είναι συχνά η πρώτη λέξη που βγαίνει από το στόμα ενός γονιού. «Μη φωνάζεις», «μην τρέχεις», «μην ανεβαίνεις εκεί», «μην το πιάνεις». Το πρόβλημα είναι ότι το παιδί ακούει τι δεν πρέπει να κάνει, αλλά όχι πάντα τι πρέπει να κάνει αντί γι’ αυτό.
Όταν λέμε «μη φωνάζεις», μπορούμε να προσθέσουμε: «Εδώ μιλάμε πιο χαμηλά, γιατί υπάρχουν και άλλοι άνθρωποι γύρω μας.» Όταν λέμε «μην τρέχεις στην ταβέρνα», μπορούμε να εξηγήσουμε: «Στην ταβέρνα περπατάμε, γιατί οι σερβιτόροι κρατούν πιάτα και μπορεί να χτυπήσεις.»
Η διαφορά είναι μεγάλη. Το παιδί δεν ακούει απλώς μια απαγόρευση, αλλά μαθαίνει τον λόγο πίσω από τον κανόνα. Και όταν καταλαβαίνει τον λόγο, είναι πιο πιθανό να συνεργαστεί σταδιακά.
Προετοιμασία πριν φτάσουμε στον χώρο
Πολλοί καβγάδες μπορούν να μειωθούν αν οι γονείς εξηγήσουν από πριν τι περιμένουν. Όχι με μεγάλη διάλεξη, αλλά με απλές, καθαρές φράσεις.
Πριν μπείτε σε μια ταβέρνα, μπορείτε να πείτε: «Θα καθίσουμε να φάμε. Στο τραπέζι μιλάμε, τρώμε και αν βαρεθείς, θα έχουμε μαζί μας κάτι μικρό να κάνεις. Δεν τρέχουμε ανάμεσα στα τραπέζια.»
Πριν μπείτε στο πλοίο: «Θα έχει πολύ κόσμο. Θα περπατάμε μαζί και δεν απομακρυνόμαστε. Αν θέλεις κάτι, μου το λες.»
Πριν πάτε σε ξενοδοχείο: «Στους διαδρόμους μιλάμε χαμηλά, γιατί υπάρχουν άνθρωποι που ξεκουράζονται.»
Τα παιδιά χρειάζονται προειδοποίηση. Όταν ξέρουν τι θα ακολουθήσει, νιώθουν πιο ασφαλή και έχουν περισσότερες πιθανότητες να ανταποκριθούν.
Στην ταβέρνα: δεν είναι ρεαλιστικό να περιμένουμε απόλυτη ακινησία
Η ταβέρνα είναι από τους πιο δύσκολους δημόσιους χώρους για ένα παιδί. Υπάρχει αναμονή, φαγητό που αργεί, μεγάλοι που μιλούν μεταξύ τους και ελάχιστο ενδιαφέρον για ένα παιδί που θέλει να κινηθεί.
Δεν είναι ρεαλιστικό να περιμένουμε ότι ένα μικρό παιδί θα καθίσει ακίνητο για δύο ώρες. Είναι όμως ρεαλιστικό να του μάθουμε ότι δεν τρέχουμε ανάμεσα στα τραπέζια, δεν φωνάζουμε δίπλα σε άλλους ανθρώπους και δεν ενοχλούμε το προσωπικό ή τους υπόλοιπους πελάτες.
Βοηθά να έχουμε μαζί μας μικρές δραστηριότητες, όπως αυτοκόλλητα, ένα μπλοκ ζωγραφικής, μικρά βιβλία ή παιχνίδια που δεν κάνουν θόρυβο. Μπορούμε επίσης να δώσουμε στο παιδί έναν μικρό ρόλο, όπως να διαλέξει τι θα πιει, να βοηθήσει με τις χαρτοπετσέτες ή να παρατηρήσει τι υπάρχει γύρω του.
Αν αρχίσει να κουράζεται πολύ, ίσως χρειαστεί ένας γονιός να το πάρει για μια μικρή βόλτα έξω από τον χώρο για λίγα λεπτά. Αυτό δεν είναι αποτυχία. Είναι συχνά πιο αποτελεσματικό από το να μαλώνουμε συνεχώς στο τραπέζι.
Στο πλοίο ή στο αεροδρόμιο: η αναμονή θέλει σχέδιο
Τα λιμάνια, τα πλοία και τα αεροδρόμια είναι γεμάτα ερεθίσματα, αλλά και περιορισμούς. Το παιδί βλέπει χώρους, σκάλες, καθίσματα, παράθυρα, βαλίτσες, κόσμο που κινείται και θέλει να εξερευνήσει. Την ίδια στιγμή, οι γονείς πρέπει να προσέχουν εισιτήρια, αποσκευές, επιβίβαση και ασφάλεια.
Εδώ οι κανόνες χρειάζεται να είναι ξεκάθαροι. «Κρατάμε χέρι όταν έχει πολύ κόσμο», «δεν ανεβαίνουμε σκάλες μόνοι μας», «δεν τρέχουμε στο κατάστρωμα», «μένουμε εκεί που μπορούμε να σε βλέπουμε».
Επειδή η αναμονή είναι δύσκολη, καλό είναι να υπάρχει μια μικρή τσάντα με πράγματα για απασχόληση: νερό, σνακ, βιβλιαράκια, μικρά παιχνίδια, ζωγραφική ή κάτι γνώριμο από το σπίτι. Η οθόνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε κάποια στιγμή, αλλά είναι καλύτερο να μην είναι η μοναδική επιλογή από την αρχή μέχρι το τέλος του ταξιδιού.
Στο ξενοδοχείο: οι διάδρομοι δεν είναι παιδική χαρά
Για ένα παιδί, το ξενοδοχείο μπορεί να μοιάζει συναρπαστικό. Διάδρομοι, ασανσέρ, πισίνα, πρωινό, καινούριο δωμάτιο, άγνωστοι χώροι. Είναι εύκολο να ξεχάσει ότι εκεί υπάρχουν και άλλοι άνθρωποι που ξεκουράζονται.
Οι γονείς μπορούν να εξηγήσουν από την πρώτη μέρα τους βασικούς κανόνες: δεν τρέχουμε στους διαδρόμους, δεν φωνάζουμε έξω από δωμάτια, δεν πατάμε συνεχώς κουμπιά στο ασανσέρ, δεν ενοχλούμε άλλους επισκέπτες.
Αντί για «μην κάνεις φασαρία», μπορούμε να πούμε: «Εδώ είναι δωμάτια όπου οι άνθρωποι κοιμούνται ή ξεκουράζονται. Γι’ αυτό περπατάμε ήσυχα.» Το παιδί αρχίζει έτσι να συνδέει τον κανόνα με τους άλλους ανθρώπους, όχι απλώς με την εντολή του γονιού.
Στην παραλία: ελευθερία με όρια
Η παραλία είναι χώρος ελευθερίας, αλλά δεν είναι χώρος χωρίς κανόνες. Τα παιδιά μπορούν να τρέξουν, να παίξουν, να γελάσουν, να λερωθούν με άμμο και να χαρούν το νερό. Παράλληλα, χρειάζεται να μάθουν ότι δεν πετάμε άμμο κοντά σε άλλους, δεν τινάζουμε πετσέτες πάνω σε ξένους, δεν παίζουμε μπάλα ανάμεσα σε λουόμενους και δεν πλησιάζουμε πράγματα που δεν μας ανήκουν.
Η εξήγηση μπορεί να είναι απλή: «Εδώ παίζουν κι άλλοι και ξεκουράζονται κι άλλοι. Βρίσκουμε χώρο για το παιχνίδι μας χωρίς να ενοχλούμε.»
Δεν χρειάζεται να ακυρώσουμε την παιδική ενέργεια. Χρειάζεται να τη μεταφέρουμε σε κατάλληλο σημείο. Αν το παιδί θέλει να παίξει πιο έντονα, μπορούμε να το πάμε λίγο πιο πέρα, όπου υπάρχει χώρος. Αν θέλει να ρίχνει άμμο, μπορούμε να του δείξουμε πού μπορεί να σκάψει χωρίς να ενοχλεί.
Στις ουρές και στην αναμονή
Η αναμονή είναι δύσκολη ακόμη και για τους ενήλικες. Για τα παιδιά, είναι συχνά ακόμη πιο κουραστική. Σε μια ουρά για παγωτό, σε ένα ταμείο, σε μια επιβίβαση ή σε ένα εστιατόριο, το παιδί μπορεί να αρχίσει να κουνιέται, να γκρινιάζει, να ζητά πράγματα ή να ενοχλεί τους γύρω.
Εδώ βοηθά να του δώσουμε κάτι συγκεκριμένο να κάνει. «Μέτρα πόσα άτομα είναι μπροστά μας», «διάλεξε ποια γεύση θα πάρεις», «βρες τρία πράγματα που είναι μπλε», «κράτα μου αυτό μέχρι να έρθει η σειρά μας».
Η αναμονή μαθαίνεται. Δεν είναι αυτονόητη δεξιότητα. Και όπως κάθε δεξιότητα, χρειάζεται εξάσκηση, όχι μόνο επίπληξη.
Τι να λέμε αντί για «μην ενοχλείς τον κόσμο»
Η φράση «μην ενοχλείς τον κόσμο» μπορεί να κάνει το παιδί να νιώσει ντροπή, χωρίς απαραίτητα να καταλάβει τι πρέπει να αλλάξει. Πιο βοηθητικό είναι να είμαστε συγκεκριμένοι.
Αντί για «μη φωνάζεις», μπορούμε να πούμε: «Χαμηλώνουμε τη φωνή μας εδώ.»
Αντί για «μην τρέχεις», μπορούμε να πούμε: «Εδώ περπατάμε. Αν θέλεις να τρέξεις, θα πάμε σε χώρο που επιτρέπεται.»
Αντί για «κάτσε ήσυχα», μπορούμε να πούμε: «Ξέρω ότι βαρέθηκες. Μπορείς να ζωγραφίσεις μέχρι να έρθει το φαγητό.»
Αντί για «σταμάτα να κάνεις έτσι», μπορούμε να πούμε: «Βλέπω ότι έχεις πολλή ενέργεια. Θα βγούμε δύο λεπτά έξω και μετά επιστρέφουμε.»
Όσο πιο συγκεκριμένη είναι η οδηγία, τόσο πιο εύκολο είναι για το παιδί να την ακολουθήσει.
Πότε χρειάζεται να αποχωρήσουμε για λίγο
Μερικές φορές το παιδί δεν μπορεί να συνεργαστεί, όσο καλά κι αν του μιλήσουμε. Μπορεί να είναι πολύ κουρασμένο, πεινασμένο, υπερφορτωμένο ή εκνευρισμένο. Σε αυτές τις στιγμές, η καλύτερη λύση μπορεί να είναι μια μικρή απομάκρυνση από τον χώρο.
Αυτό δεν χρειάζεται να γίνει σαν τιμωρία. Μπορεί να γίνει σαν παύση. «Βλέπω ότι δυσκολεύεσαι πολύ. Θα βγούμε λίγο έξω να ηρεμήσουμε και μετά θα ξαναμπούμε.»
Η απομάκρυνση δίνει στο παιδί την ευκαιρία να ρυθμιστεί και στον γονιό την ευκαιρία να σταματήσει τον κύκλο των συνεχών παρατηρήσεων. Σε πολλές περιπτώσεις, λίγα λεπτά μακριά από τον θόρυβο και το βλέμμα των άλλων αρκούν για να αλλάξει η κατάσταση.
Οι γονείς δίνουν το παράδειγμα
Τα παιδιά μαθαίνουν περισσότερο από αυτό που βλέπουν παρά από αυτό που ακούν. Αν οι γονείς μιλούν αγενώς στο προσωπικό, προσπερνούν ουρές, αφήνουν σκουπίδια στην παραλία ή ενοχλούνται όταν τους ζητείται να σεβαστούν έναν κανόνα, το παιδί παίρνει ένα ξεκάθαρο μήνυμα.
Ο σεβασμός στους δημόσιους χώρους δεν διδάσκεται μόνο με λόγια. Διδάσκεται όταν το παιδί βλέπει τον γονιό να περιμένει τη σειρά του, να μιλά ευγενικά, να μαζεύει τα πράγματά του, να χαμηλώνει τη φωνή του όταν χρειάζεται και να σέβεται τον χώρο των άλλων.
Αν θέλουμε τα παιδιά να σέβονται τους δημόσιους χώρους, χρειάζεται να τους δείχνουμε πώς μοιάζει αυτό στην πράξη.
Δεν θέλουμε παιδιά αόρατα, θέλουμε παιδιά που μαθαίνουν
Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι τα παιδιά έχουν δικαίωμα να υπάρχουν στους δημόσιους χώρους. Δεν χρειάζεται να είναι αθόρυβα, τέλεια και διαρκώς συγκρατημένα για να είναι αποδεκτά. Είναι παιδιά, και αυτό σημαίνει ότι θα κινηθούν, θα μιλήσουν, θα γελάσουν, θα βαρεθούν και κάποιες φορές θα δυσκολευτούν.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν χρειάζονται όρια. Τα όρια δεν υπάρχουν για να καταπιέσουν το παιδί, αλλά για να το βοηθήσουν να συνυπάρχει με τους άλλους.
Ο στόχος δεν είναι να νιώθει το παιδί ότι ενοχλεί απλώς επειδή είναι παιδί. Ο στόχος είναι να μάθει ότι κάθε χώρος έχει τον δικό του τρόπο συμπεριφοράς και ότι ο σεβασμός είναι μέρος της κοινής ζωής.
Ο σεβασμός μαθαίνεται με επανάληψη
Δεν θα αρκεί μία εξήγηση. Το παιδί θα ξανατρέξει, θα ξαναφωνάξει, θα ξεχαστεί, θα βαρεθεί, θα δοκιμάσει τα όρια. Αυτό δεν σημαίνει ότι η προσπάθεια απέτυχε. Σημαίνει ότι μαθαίνει.
Οι γονείς χρειάζεται να επαναλαμβάνουν τους κανόνες με σταθερότητα, χωρίς να μετατρέπουν κάθε έξοδο σε μάχη. Με τον καιρό, το παιδί αρχίζει να καταλαβαίνει ότι αλλιώς συμπεριφερόμαστε στην παιδική χαρά, αλλιώς στην ταβέρνα, αλλιώς στο πλοίο, αλλιώς στο ξενοδοχείο και αλλιώς στην παραλία.
Αυτή είναι μια σημαντική κοινωνική δεξιότητα. Και όπως όλες οι σημαντικές δεξιότητες, δεν χτίζεται μέσα σε μία μέρα.
Οι διακοπές είναι ευκαιρία για μάθηση
Οι δημόσιοι χώροι των διακοπών δεν είναι μόνο πηγή άγχους για τους γονείς. Είναι και ευκαιρία για το παιδί να μάθει πώς λειτουργεί ο κόσμος έξω από το σπίτι. Να δει ότι υπάρχουν άλλοι άνθρωποι, άλλες ανάγκες, άλλοι ρυθμοί και κανόνες που βοηθούν όλους να συνυπάρχουν καλύτερα.
Δεν χρειάζεται να μαλώνουμε συνέχεια. Χρειάζεται να εξηγούμε, να προετοιμάζουμε, να δείχνουμε με το παράδειγμά μας και να κρατάμε τα όρια όταν χρειάζεται.
Γιατί ένα παιδί δεν μαθαίνει να σέβεται τους δημόσιους χώρους επειδή του λέμε συνεχώς «μη». Μαθαίνει όταν καταλαβαίνει τι σημαίνει να είμαστε μαζί με άλλους ανθρώπους, να απολαμβάνουμε την ελευθερία μας και ταυτόχρονα να αφήνουμε χώρο και στους γύρω μας να απολαύσουν τη δική τους.
