Στις διακοπές όλα αλλάζουν λίγο. Τα παιδιά κοιμούνται πιο αργά, ξυπνούν σε διαφορετικό περιβάλλον, περνούν περισσότερες ώρες στη θάλασσα, τρώνε εκτός προγράμματος και συχνά βρίσκονται μέσα σε μια καθημερινότητα γεμάτη ερεθίσματα. Κάπου ανάμεσα στις βόλτες, στα παγωτά, στα ξενύχτια και στα μπάνια, ο ύπνος αρχίζει να μοιάζει με διαπραγμάτευση.
«Δεν νυστάζω», «λίγο ακόμα», «θέλω να έρθω κι εγώ μαζί σας», «δεν θέλω να κοιμηθώ εδώ». Οι φράσεις αυτές είναι γνώριμες σε πολλούς γονείς, ειδικά όταν οι διακοπές γίνονται σε ξενοδοχείο, εξοχικό, σπίτι παππούδων ή σε έναν χώρο που το παιδί δεν γνωρίζει καλά.
Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι να μείνει το πρόγραμμα ίδιο με το σπίτι. Αυτό συχνά δεν είναι ούτε εφικτό ούτε απαραίτητο. Το ζητούμενο είναι να υπάρχουν μερικές σταθερές που βοηθούν το παιδί να ξεκουράζεται, χωρίς οι γονείς να νιώθουν ότι πρέπει να χαλάσουν όλη τη χαρά του καλοκαιριού.
Γιατί δυσκολεύεται ο ύπνος στις διακοπές;
Ο ύπνος των παιδιών επηρεάζεται πολύ από τη ρουτίνα. Στο σπίτι, το παιδί συνήθως ξέρει πότε τρώει, πότε κάνει μπάνιο, πότε φορά πιτζάμες, πότε ακούει παραμύθι και πότε έρχεται η ώρα για ύπνο. Αυτές οι μικρές επαναλήψεις λειτουργούν σαν σήματα προς το σώμα και το μυαλό του ότι η ημέρα τελειώνει.
Στις διακοπές, αυτά τα σήματα μπερδεύονται. Το παιδί μπορεί να γυρίζει αργά από τη βόλτα, να κοιμάται σε άλλο δωμάτιο, να ακούει περισσότερους θορύβους, να βλέπει τους γονείς πιο χαλαρούς ή να νιώθει ότι χάνει κάτι αν πάει για ύπνο νωρίτερα από τους υπόλοιπους.
Η ζέστη, η θάλασσα, η έντονη κίνηση και τα πολλά νέα ερεθίσματα μπορεί επίσης να δημιουργήσουν υπερένταση. Ένα παιδί που φαίνεται «φορτισμένο» και αρνείται να κοιμηθεί δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν νυστάζει. Πολύ συχνά σημαίνει ότι έχει κουραστεί τόσο πολύ, ώστε δυσκολεύεται να χαλαρώσει.
Δεν χρειάζεται το ίδιο πρόγραμμα με το σπίτι
Ένα συχνό λάθος είναι η προσπάθεια να κρατηθεί στις διακοπές ακριβώς το ίδιο πρόγραμμα που υπάρχει στην καθημερινότητα. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε συνεχείς συγκρούσεις, ειδικά όταν όλη η υπόλοιπη οικογένεια κινείται σε πιο χαλαρούς ρυθμούς.
Δεν πειράζει αν το παιδί κοιμηθεί λίγο πιο αργά. Δεν πειράζει αν μια βραδιά βγει εκτός προγράμματος. Δεν πειράζει αν ο μεσημεριανός ύπνος δεν γίνει κάθε μέρα την ίδια ώρα. Οι διακοπές έχουν από τη φύση τους μια σχετική ευελιξία.
Αυτό που βοηθά είναι να μη χαθεί εντελώς η αίσθηση της σειράς. Το παιδί μπορεί να κοιμηθεί πιο αργά, αλλά να υπάρχει και πάλι μια μικρή ρουτίνα πριν τον ύπνο. Μπορεί να βρίσκεται σε άλλο σπίτι, αλλά να έχει μαζί του το αγαπημένο του αντικείμενο. Μπορεί να περάσει μια πιο έντονη ημέρα, αλλά να υπάρχει χρόνος ηρεμίας πριν ξαπλώσει.
Οι μικρές σταθερές κάνουν τη διαφορά
Στις διακοπές δεν χρειάζεται μεγάλη τελετουργία ύπνου. Χρειάζονται λίγα επαναλαμβανόμενα σημεία που θυμίζουν στο παιδί ότι πλησιάζει η ώρα της ξεκούρασης.
Αυτά μπορεί να είναι ένα χλιαρό ντους μετά τη βόλτα, οι πιτζάμες, ένα μικρό παραμύθι, μια ήρεμη κουβέντα στο κρεβάτι ή το αγαπημένο του λούτρινο. Ακόμη κι αν όλα τα υπόλοιπα έχουν αλλάξει, αυτές οι μικρές συνήθειες δίνουν στο παιδί μια αίσθηση συνέχειας.
Αν το παιδί κοιμάται σε νέο χώρο, βοηθά να δει από νωρίς το δωμάτιο όπου θα κοιμηθεί. Να ξέρει πού είναι το μπάνιο, πού θα βρίσκονται οι γονείς και τι θα γίνει όταν ξυπνήσει. Για ένα μικρό παιδί, αυτά που στους μεγάλους φαίνονται αυτονόητα μπορεί να είναι σημαντικά για να νιώσει ασφάλεια.
Ο μεσημεριανός ύπνος δεν είναι πάντα εύκολη υπόθεση
Το καλοκαίρι ο μεσημεριανός ύπνος συχνά διαταράσσεται. Το παιδί μπορεί να μη θέλει να φύγει από τη θάλασσα, να βρίσκεται σε ξένο δωμάτιο ή να δυσκολεύεται να χαλαρώσει μέσα στη ζέστη και στη φασαρία.
Αν το παιδί εξακολουθεί να χρειάζεται ύπνο μέσα στην ημέρα, αξίζει να προστατευτεί όσο γίνεται αυτός ο χρόνος. Δεν χρειάζεται να είναι πάντα μεγάλος. Ακόμη και μια περίοδος ξεκούρασης, με χαμηλό φως, ήσυχο παιχνίδι ή ξάπλωμα, μπορεί να βοηθήσει.
Αν το παιδί δεν κοιμηθεί, αλλά φαίνεται πολύ κουρασμένο, οι γονείς μπορούν να προσαρμόσουν το υπόλοιπο της ημέρας. Ίσως χρειαστεί πιο ήρεμο απόγευμα, λιγότερη βόλτα ή λίγο πιο νωρίς βραδινό. Το σημαντικό είναι να μην αγνοούνται τα σημάδια κούρασης επειδή «είμαστε διακοπές».
Η υπερένταση δεν σημαίνει ότι δεν χρειάζεται ύπνο
Πολλά παιδιά, όταν κουράζονται πολύ, δεν πέφτουν απλώς για ύπνο. Αντίθετα, γίνονται πιο ανήσυχα, πιο ευέξαπτα, πιο κινητικά ή πιο απαιτητικά. Μπορεί να τρέχουν, να γελούν υπερβολικά, να κλαίνε εύκολα ή να αντιδρούν σε κάθε μικρό όριο.
Αυτό συχνά μπερδεύει τους γονείς, που σκέφτονται ότι το παιδί «έχει ακόμη ενέργεια». Στην πραγματικότητα, μπορεί να έχει ξεπεράσει το σημείο της φυσιολογικής κούρασης και να δυσκολεύεται πλέον να ηρεμήσει.
Γι’ αυτό είναι χρήσιμο να παρατηρούμε όχι μόνο την ώρα, αλλά και τη συμπεριφορά του παιδιού. Αν τρίβει τα μάτια του, γκρινιάζει με το παραμικρό, ζητά συνεχώς αγκαλιά ή δεν μπορεί να συνεργαστεί, ίσως δεν χρειάζεται άλλη δραστηριότητα. Ίσως χρειάζεται αποφόρτιση.
Τι γίνεται με τα αργά βράδια;
Τα αργά βράδια είναι μέρος του καλοκαιριού. Ένα οικογενειακό τραπέζι, μια γιορτή, μια βόλτα στο νησί ή ένα βράδυ με φίλους μπορεί να βγάλει το παιδί από το συνηθισμένο του πρόγραμμα. Αυτό δεν είναι απαραίτητα πρόβλημα.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν τα αργά βράδια γίνονται συνεχόμενα και το παιδί δεν προλαβαίνει να αναπληρώσει τον ύπνο του. Τότε μπορεί να εμφανιστεί περισσότερη γκρίνια, δυσκολία συνεργασίας, έντονη υπερένταση ή εκρήξεις θυμού μέσα στην ημέρα.
Μια πρακτική λύση είναι να υπάρχει ισορροπία. Αν ένα βράδυ το παιδί κοιμηθεί πολύ αργά, την επόμενη ημέρα μπορεί να χρειαστεί πιο ήρεμο πρόγραμμα ή περισσότερη ξεκούραση. Οι διακοπές δεν χρειάζεται να είναι αυστηρές, αλλά χρειάζονται ρυθμό.
Ύπνος σε ξενοδοχείο, εξοχικό ή σπίτι παππούδων
Ο νέος χώρος μπορεί να δυσκολέψει τον ύπνο, ειδικά στα μικρότερα παιδιά. Άλλο κρεβάτι, άλλοι ήχοι, άλλο φως, διαφορετικές μυρωδιές, άνθρωποι που μπαινοβγαίνουν, ξαδέρφια ή αδέλφια στο ίδιο δωμάτιο. Όλα αυτά μπορεί να κάνουν το παιδί να νιώθει ενθουσιασμό, αλλά και ανασφάλεια.
Βοηθά να κρατήσετε μερικά γνώριμα στοιχεία από το σπίτι. Ένα αγαπημένο κουκλάκι, ένα βιβλίο, μια κουβερτούλα, το ίδιο νανούρισμα ή ένα μικρό φωτάκι μπορούν να λειτουργήσουν καθησυχαστικά.
Αν το παιδί φοβάται, δεν χρειάζεται να το πιέσετε να «μην κάνει σαν μωρό». Μπορείτε να του πείτε: «Είναι καινούριο δωμάτιο και είναι λογικό να σου φαίνεται παράξενο. Είμαστε εδώ και θα το συνηθίσεις.» Η αναγνώριση του συναισθήματος συχνά ηρεμεί περισσότερο από την άρνησή του.
Οθόνες πριν τον ύπνο
Στις διακοπές οι οθόνες μπαίνουν πιο εύκολα στη βραδινή ρουτίνα. Ένα βίντεο στο δωμάτιο, ένα παιδικό στο tablet ή λίγο κινητό μέχρι να ετοιμαστούν οι γονείς μπορεί να μοιάζει πρακτική λύση.
Ωστόσο, για πολλά παιδιά η οθόνη πριν τον ύπνο δυσκολεύει τη χαλάρωση. Τα γρήγορα βίντεο, οι έντονες εικόνες και η συνεχής εναλλαγή περιεχομένου μπορεί να κρατήσουν το παιδί σε εγρήγορση, ακόμη κι αν φαίνεται ήρεμο όσο παρακολουθεί.
Αν η οθόνη χρησιμοποιείται το βράδυ, καλό είναι να υπάρχει σαφές τέλος και αρκετός χρόνος μετά για ηρεμία. Ακόμη καλύτερα, η τελευταία φάση της ημέρας μπορεί να περιλαμβάνει κάτι πιο ήσυχο, όπως παραμύθι, χαμηλό φως ή μια σύντομη κουβέντα για το τι άρεσε στο παιδί μέσα στην ημέρα.
Τι να λέμε όταν αρχίζει η αντίσταση;
Όταν το παιδί λέει «δεν νυστάζω», δεν χρειάζεται να μπούμε σε μάχη για το αν νυστάζει ή όχι. Μπορούμε να μετατοπίσουμε τη συζήτηση από το «πρέπει να κοιμηθείς» στο «ήρθε η ώρα να ξεκουραστεί το σώμα σου».
Φράσεις που βοηθούν είναι:
«Δεν χρειάζεται να κοιμηθείς αμέσως, αλλά θα ξαπλώσεις για να ξεκουραστείς.»
«Ξέρω ότι θέλεις να παίξεις κι άλλο. Η μέρα όμως τελειώνει και αύριο θα συνεχίσουμε.»
«Θα διαβάσουμε ένα παραμύθι και μετά θα σβήσουμε το φως.»
«Σήμερα κοιμηθήκαμε πιο αργά, αύριο όμως θέλω να είσαι ξεκούραστος για τη θάλασσα.»
Οι φωνές και οι απειλές συνήθως αυξάνουν την ένταση. Το παιδί μπορεί να χρειάζεται σταθερότητα, αλλά χρειάζεται και έναν γονιό που δεν μπαίνει στην ίδια υπερένταση.
Πώς προστατεύουμε τον ύπνο χωρίς να χαλάμε τη βραδιά;
Δεν είναι πάντα εύκολο. Οι γονείς θέλουν να περάσουν καλά, να δουν φίλους, να φάνε έξω, να χαλαρώσουν. Το παιδί, όμως, έχει όρια αντοχής, ακόμη κι αν εκείνη τη στιγμή μοιάζει να διασκεδάζει.
Μια λύση είναι να προγραμματίζονται κάποιες βραδιές πιο ελεύθερες και κάποιες πιο ήρεμες. Δεν χρειάζεται κάθε βράδυ να τελειώνει αργά. Αν η οικογένεια βρίσκεται πολλές ημέρες διακοπές, η εναλλαγή βοηθά όλους.
Επίσης, αν υπάρχει δυνατότητα, οι γονείς μπορούν να οργανώνουν το πρόγραμμα γύρω από τις ανάγκες του παιδιού χωρίς να ακυρώνουν τις δικές τους. Για παράδειγμα, ένα νωρίτερο φαγητό, μια βόλτα πριν νυχτώσει ή επιστροφή στο δωμάτιο πριν φτάσει το παιδί στο σημείο της πλήρους εξάντλησης.
Μετά τις διακοπές, πώς επιστρέφουμε στο πρόγραμμα;
Η επιστροφή στο σπίτι μπορεί να είναι δύσκολη αν το παιδί έχει συνηθίσει να κοιμάται πολύ αργά. Γι’ αυτό βοηθά η προσαρμογή να ξεκινήσει λίγες ημέρες πριν επιστρέψει πλήρως στην καθημερινή του ρουτίνα, ειδικά αν πλησιάζει σχολείο, παιδικός σταθμός ή πιο σταθερό πρόγραμμα.
Δεν χρειάζεται απότομη αλλαγή από τη μια μέρα στην άλλη. Η ώρα ύπνου μπορεί να μετακινηθεί σταδιακά λίγο νωρίτερα. Παράλληλα, επιστρέφουν και τα γνώριμα βήματα: μπάνιο, πιτζάμες, παραμύθι, χαμηλό φως, λιγότερη ένταση το βράδυ.
Μια απλή εξήγηση βοηθά: «Στις διακοπές κοιμόμασταν πιο αργά. Τώρα που γυρίσαμε, το σώμα μας χρειάζεται ξανά το πρόγραμμα του σπιτιού.»
Οι διακοπές δεν χρειάζονται τέλειο πρόγραμμα
Ο ύπνος στις διακοπές δεν χρειάζεται να είναι τέλειος. Θα υπάρξουν αργά βράδια, χαμένες σιέστες, περίεργα ξυπνήματα και στιγμές που το παιδί θα δυσκολευτεί περισσότερο. Αυτό είναι φυσιολογικό.
Το σημαντικό είναι να μη χαθεί εντελώς η αίσθηση της ξεκούρασης. Ένα παιδί που κοιμάται αρκετά, ακόμη κι αν το πρόγραμμα είναι πιο χαλαρό, απολαμβάνει περισσότερο τις διακοπές, συνεργάζεται πιο εύκολα και διαχειρίζεται καλύτερα την ένταση της ημέρας.
Οι γονείς δεν χρειάζεται να διαλέξουν ανάμεσα στην απόλυτη αυστηρότητα και στην πλήρη χαλάρωση. Μπορούν να κρατήσουν μια μέση οδό: λίγη ευελιξία, μερικές σταθερές συνήθειες και αρκετή παρατήρηση των αναγκών του παιδιού.
Γιατί το καλοκαίρι δεν χάνει τη χαρά του όταν ένα παιδί ξεκουράζεται. Αντίθετα, γίνεται πιο όμορφο όταν όλοι μπορούν να το απολαύσουν με λιγότερη γκρίνια, περισσότερη ηρεμία και αρκετή ενέργεια για την επόμενη μέρα.
