Το καλοκαίρι οι κανόνες χαλαρώνουν. Τα παιδιά κοιμούνται λίγο πιο αργά, τρώνε σε διαφορετικές ώρες, περνούν περισσότερη ώρα έξω από το σπίτι και συχνά αλλάζουν καθημερινό περιβάλλον. Μαζί με όλα αυτά, όμως, χαλαρώνουν και τα όρια στις οθόνες.
Ένα tablet στο πλοίο, ένα βίντεο στο αυτοκίνητο, λίγο YouTube στο δωμάτιο του ξενοδοχείου, ένα κινητό στο εστιατόριο μέχρι να έρθει το φαγητό. Πριν το καταλάβουν οι γονείς, η οθόνη μπορεί να γίνει η εύκολη λύση για κάθε στιγμή αναμονής, γκρίνιας ή κούρασης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς πρέπει να γεμίσουν ενοχές. Οι διακοπές με παιδιά έχουν πρακτικές δυσκολίες και κανείς δεν χρειάζεται να προσποιείται ότι ένα ταξίδι πολλών ωρών ή ένα βραδινό φαγητό έξω είναι πάντα εύκολη υπόθεση. Το ζητούμενο δεν είναι να εξαφανιστούν οι οθόνες από τις διακοπές, αλλά να μη γίνουν ο μόνιμος τρόπος απασχόλησης του παιδιού.
Γιατί οι οθόνες αυξάνονται στις διακοπές;
Στις διακοπές αλλάζει η ρουτίνα. Τα παιδιά βρίσκονται σε νέα μέρη, κουράζονται περισσότερο, κοιμούνται διαφορετικά και συχνά δυσκολεύονται να διαχειριστούν την αναμονή. Ένα παιδί που στο σπίτι έχει συγκεκριμένο πρόγραμμα μπορεί στις διακοπές να βρεθεί ξαφνικά σε ένα λιμάνι, σε ένα αεροδρόμιο, σε ένα εστιατόριο ή σε ένα δωμάτιο ξενοδοχείου χωρίς τα συνηθισμένα του παιχνίδια.
Οι γονείς, από την άλλη πλευρά, προσπαθούν να οργανώσουν αποσκευές, μετακινήσεις, κρατήσεις, φαγητό και ξεκούραση. Σε αυτές τις συνθήκες, η οθόνη φαίνεται πολλές φορές σαν η πιο γρήγορη λύση. Το παιδί ηρεμεί, οι μεγάλοι παίρνουν λίγα λεπτά ανάσα και η ένταση πέφτει.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι το παιδί βλέπει μια οθόνη. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η οθόνη γίνεται η μοναδική απάντηση στην κούραση, στη βαρεμάρα, στην αναμονή ή στη γκρίνια.
Δεν χρειάζονται ενοχές, χρειάζεται πλαίσιο
Πολλοί γονείς αντιμετωπίζουν τις οθόνες με δύο ακραίους τρόπους. Είτε τις απαγορεύουν αυστηρά και μετά θυμώνουν όταν το παιδί αντιδρά, είτε τις αφήνουν εντελώς ελεύθερες επειδή «είμαστε διακοπές». Καμία από τις δύο επιλογές δεν βοηθά πραγματικά.
Τα παιδιά χρειάζονται πλαίσιο. Χρειάζεται να ξέρουν πότε μπορούν να χρησιμοποιήσουν μια οθόνη, για πόση ώρα και τι θα ακολουθήσει μετά. Όταν οι κανόνες αλλάζουν κάθε μέρα ή όταν αποφασίζονται τη στιγμή της έντασης, είναι πολύ πιο πιθανό να προκύψουν καβγάδες.
Αντί λοιπόν να λέμε κάθε φορά «θα δούμε», είναι προτιμότερο να συμφωνούμε από πριν έναν απλό κανόνα. Για παράδειγμα: «Στο ταξίδι μπορείς να δεις ένα επεισόδιο μετά το φαγητό» ή «Το tablet θα το χρησιμοποιούμε μόνο το μεσημέρι, όταν ξεκουραζόμαστε στο δωμάτιο».
Τα παιδιά συνεργάζονται πιο εύκολα όταν ξέρουν τι να περιμένουν.
Το «κλείστο τώρα» σπάνια λειτουργεί
Ένας από τους πιο συχνούς καβγάδες γύρω από τις οθόνες ξεκινά απότομα. Το παιδί βλέπει ένα βίντεο, παίζει ένα παιχνίδι ή παρακολουθεί ένα επεισόδιο και ξαφνικά ακούει: «Κλείστο τώρα.»
Για τον ενήλικα, αυτό μπορεί να μοιάζει λογικό. Για το παιδί, όμως, είναι σαν να διακόπτεται απότομα μια δραστηριότητα στην οποία έχει συγκεντρωθεί. Όσο πιο μικρό είναι το παιδί, τόσο πιο δύσκολη μπορεί να είναι η μετάβαση από την οθόνη σε κάτι άλλο.
Γι’ αυτό βοηθούν οι προειδοποιήσεις. Μπορούμε να πούμε: «Άλλο ένα επεισόδιο και μετά τέλος», «Σε πέντε λεπτά το κλείνουμε για να πάμε για φαγητό» ή «Όταν τελειώσει αυτό το βίντεο, αφήνουμε το tablet».
Ακόμη καλύτερα, μπορούμε να συνδέσουμε το τέλος της οθόνης με κάτι συγκεκριμένο που ακολουθεί. «Τελειώνει το επεισόδιο και μετά πάμε να διαλέξεις παγωτό» ή «Το κλείνουμε και πάμε στην πισίνα». Η μετάβαση γίνεται πιο εύκολη όταν το παιδί ξέρει ότι δεν σταματά απλώς κάτι ευχάριστο, αλλά ξεκινά κάτι άλλο.
Tablet στο ταξίδι: εργαλείο, όχι αυτόματος πιλότος
Στα ταξίδια, η οθόνη μπορεί να είναι χρήσιμη. Ένα μεγάλο ταξίδι με πλοίο, αυτοκίνητο ή αεροπλάνο δεν είναι εύκολο για ένα μικρό παιδί, ειδικά όταν πρέπει να μείνει καθισμένο για πολλή ώρα. Το θέμα είναι να μη χρησιμοποιείται η οθόνη από το πρώτο λεπτό ως μοναδική λύση.
Πριν ανοίξει το tablet, μπορούμε να δοκιμάσουμε άλλες επιλογές: βιβλία, αυτοκόλλητα, μικρά παιχνίδια, ζωγραφική, κάρτες, ένα αγαπημένο λούτρινο ή απλά παιχνίδια παρατήρησης, όπως «βρες κάτι κόκκινο» ή «μέτρα πόσα καράβια βλέπεις».
Αν τελικά χρησιμοποιηθεί οθόνη, καλό είναι να υπάρχει συμφωνία από πριν. Όχι αόριστα «πάρε λίγο το tablet», αλλά κάτι πιο καθαρό: «Θα δεις μία ταινία» ή «Θα παίξεις για μισή ώρα και μετά κάνουμε διάλειμμα».
Έτσι το παιδί δεν νιώθει ότι του παίρνουν κάτι απροειδοποίητα και ο γονιός δεν χρειάζεται να δίνει μάχη κάθε φορά.
Κινητό στο εστιατόριο: πότε βοηθά και πότε γίνεται συνήθεια;
Το εστιατόριο είναι ένα από τα πιο δύσκολα σημεία για τους γονείς. Το παιδί πεινάει, κουράζεται, βαριέται να περιμένει και οι μεγάλοι θέλουν για λίγο να φάνε ήρεμα. Το κινητό μοιάζει με άμεση λύση.
Δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται κάθε χρήση οθόνης στο εστιατόριο σαν αποτυχία. Ωστόσο, αν το κινητό εμφανίζεται πάντα πριν ακόμη καθίσει η οικογένεια στο τραπέζι, το παιδί μαθαίνει ότι το φαγητό έξω σημαίνει αυτόματα βίντεο ή παιχνίδι.
Μπορούμε να κρατήσουμε την οθόνη ως τελευταία επιλογή και όχι ως πρώτη. Πρώτα παραγγέλνουμε, μιλάμε, κοιτάμε τον χώρο, παίζουμε ένα μικρό παιχνίδι, ζωγραφίζουμε ή δίνουμε στο παιδί έναν απλό ρόλο, όπως να διαλέξει τι θα πιει ή να βοηθήσει να μοιραστούν οι χαρτοπετσέτες. Αν η αναμονή είναι μεγάλη ή το παιδί είναι πολύ κουρασμένο, τότε η οθόνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί για συγκεκριμένο χρόνο.
Η διαφορά είναι σημαντική. Άλλο «κάθε φορά που καθόμαστε έξω παίρνεις κινητό» και άλλο «αν δυσκολευτείς πολύ στην αναμονή, θα δεις για λίγο κάτι που έχουμε συμφωνήσει».
YouTube στο δωμάτιο: το σημείο που χάνεται εύκολα το μέτρο
Το δωμάτιο του ξενοδοχείου ή το εξοχικό είναι συχνά το σημείο όπου οι οθόνες ξεφεύγουν περισσότερο. Το παιδί ξυπνά νωρίς, οι γονείς θέλουν λίγη ξεκούραση, το μεσημέρι κάνει ζέστη, το βράδυ όλοι είναι κουρασμένοι. Κάπως έτσι, το «λίγο YouTube» μπορεί να γίνει πολλές ώρες μέσα στην ημέρα.
Εδώ βοηθά να υπάρχουν συγκεκριμένες «ζώνες» χρήσης. Για παράδειγμα, η οθόνη μπορεί να επιτρέπεται μόνο το μεσημέρι, όταν η οικογένεια επιστρέφει από τη θάλασσα και χρειάζεται ξεκούραση. Ή μόνο για λίγη ώρα το πρωί, μέχρι να ετοιμαστούν οι μεγάλοι.
Αντίθετα, καλό είναι να αποφεύγεται όσο γίνεται λίγο πριν τον ύπνο, ειδικά αν το παιδί δυσκολεύεται να χαλαρώσει. Τα έντονα βίντεο, οι γρήγορες εναλλαγές και η συνεχής διέγερση μπορεί να κάνουν τη μετάβαση στον ύπνο πιο δύσκολη.
Το περιεχόμενο έχει σημασία
Δεν είναι όλες οι οθόνες ίδιες. Άλλο ένα ήρεμο παιδικό επεισόδιο, άλλο ένα βίντεο που αλλάζει κάθε λίγα δευτερόλεπτα, άλλο ένα δημιουργικό παιχνίδι και άλλο η ατελείωτη αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο.
Οι γονείς χρειάζεται να γνωρίζουν τι βλέπει το παιδί. Δεν αρκεί να είναι «παιδικό». Το περιεχόμενο πρέπει να ταιριάζει στην ηλικία του, να μην το φοβίζει, να μην το υπερδιεγείρει και να μην το οδηγεί από το ένα βίντεο στο άλλο χωρίς τέλος.
Μια πρακτική λύση είναι να επιλέγουν οι γονείς από πριν τι μπορεί να δει το παιδί, αντί να το αφήνουν να περιηγείται μόνο του. Ειδικά στις μικρές ηλικίες, η οθόνη δεν πρέπει να λειτουργεί σαν ανεξέλεγκτος χώρος όπου το παιδί αποφασίζει μόνο του τι θα ανοίξει.
Τι κάνουμε όταν αρχίζει ο καβγάς;
Αν το παιδί αντιδρά έντονα όταν έρχεται η ώρα να κλείσει η οθόνη, ο γονιός χρειάζεται να κρατήσει το όριο χωρίς να μπει σε ατελείωτη διαπραγμάτευση.
Μπορεί να πει: «Ξέρω ότι θέλεις να δεις κι άλλο. Το είχαμε συμφωνήσει όμως. Τώρα το κλείνουμε.» Η φράση αναγνωρίζει την επιθυμία του παιδιού, αλλά δεν αλλάζει τον κανόνα.
Αυτό που συνήθως κάνει τα πράγματα χειρότερα είναι η συνεχής παράταση. «Άντε άλλο ένα», «εντάξει, πέντε λεπτά ακόμη», «τελευταίο και τέλος», και μετά ξανά το ίδιο. Το παιδί μαθαίνει ότι αν επιμείνει αρκετά, το όριο θα μετακινηθεί.
Η συνέπεια δεν σημαίνει σκληρότητα. Σημαίνει ότι ο κανόνας παραμένει σταθερός, ακόμη κι αν το παιδί δυσαρεστηθεί.
Τι να έχουμε μαζί αντί για οθόνη;
Οι διακοπές δεν χρειάζεται να είναι γεμάτες οργανωμένες δραστηριότητες. Χρειάζεται όμως να υπάρχουν μερικές εναλλακτικές, ειδικά για τις στιγμές αναμονής.
Μπορείτε να έχετε μαζί:
- μικρά βιβλία,
- αυτοκόλλητα,
- μπλοκ ζωγραφικής,
- μαρκαδόρους,
- κάρτες με εικόνες,
- μικρά παιχνίδια ταξιδιού,
- ένα αγαπημένο λούτρινο,
- απλά παιχνίδια λέξεων ή παρατήρησης.
Δεν θα λειτουργούν πάντα όλα. Ούτε χρειάζεται να λειτουργούν τέλεια. Στόχος είναι το παιδί να μην έχει μόνο μία επιλογή κάθε φορά που βαριέται.
Η βαρεμάρα δεν είναι πάντα πρόβλημα
Οι γονείς συχνά νιώθουν ότι πρέπει να απασχολούν συνεχώς το παιδί. Όταν το παιδί πει «βαριέμαι», η πρώτη αντίδραση είναι να του δώσουν κάτι να κάνει. Πολύ συχνά αυτό το «κάτι» γίνεται μια οθόνη.
Όμως η βαρεμάρα δεν είναι πάντα κακή. Μπορεί να είναι η αρχή για παιχνίδι, φαντασία, παρατήρηση και δημιουργικότητα. Ένα παιδί που δεν παίρνει αμέσως tablet όταν βαριέται έχει την ευκαιρία να βρει μόνο του κάτι να κάνει, να κοιτάξει γύρω του, να μιλήσει, να παίξει ή απλώς να ηρεμήσει.
Αυτό δεν σημαίνει ότι αφήνουμε το παιδί αβοήθητο. Μπορούμε να του δώσουμε επιλογές, χωρίς να γίνουμε οι μόνιμοι διασκεδαστές του. «Μπορείς να ζωγραφίσεις, να διαλέξεις ένα βιβλίο ή να έρθεις να με βοηθήσεις να ετοιμάσουμε την τσάντα της παραλίας.»
Οι γονείς δίνουν το παράδειγμα
Τα παιδιά παρατηρούν πολύ περισσότερο από όσο νομίζουμε. Αν οι γονείς λένε «κλείσε το tablet» ενώ οι ίδιοι κοιτούν συνεχώς το κινητό τους, το μήνυμα γίνεται μπερδεμένο.
Στις διακοπές είναι χρήσιμο να υπάρχουν μικρές στιγμές χωρίς οθόνες για όλους. Στο φαγητό, στην παραλία, στη βόλτα ή πριν τον ύπνο, η οικογένεια μπορεί να συμφωνήσει ότι τα κινητά μένουν στην άκρη.
Δεν χρειάζεται να είναι τέλειο. Χρειάζεται όμως να είναι ειλικρινές. Αν ο γονιός πρέπει να χρησιμοποιήσει το κινητό, μπορεί να το εξηγήσει: «Θα απαντήσω σε αυτό το μήνυμα και μετά το αφήνω.» Έτσι το παιδί βλέπει ότι η χρήση της οθόνης έχει σκοπό και τέλος.
Μετά τις διακοπές, επιστροφή σε πιο σταθερό πρόγραμμα
Αν στις διακοπές η χρήση οθονών αυξήθηκε, δεν σημαίνει ότι χάθηκε κάθε όριο. Με την επιστροφή στο σπίτι, οι γονείς μπορούν να επαναφέρουν σταδιακά το πρόγραμμα.
Δεν χρειάζεται από την πρώτη μέρα να υπάρξει απότομη απαγόρευση. Μπορεί να ειπωθεί καθαρά: «Στις διακοπές βλέπαμε λίγο περισσότερο. Τώρα που γυρίσαμε, επιστρέφουμε στους κανόνες του σπιτιού.»
Τα παιδιά καταλαβαίνουν καλύτερα όταν οι αλλαγές εξηγούνται. Οι διακοπές μπορούν να έχουν μια σχετική χαλάρωση, αρκεί να μην παρουσιαστεί αυτή η χαλάρωση ως μόνιμη κατάσταση.
Οι οθόνες δεν χρειάζεται να γίνουν πεδίο μάχης
Το καλοκαίρι δεν είναι εποχή για συνεχείς συγκρούσεις, αλλά ούτε και για πλήρη απουσία ορίων. Οι οθόνες μπορούν να υπάρχουν στις διακοπές, αρκεί να έχουν θέση και μέτρο.
Το παιδί χρειάζεται να ξέρει ότι μπορεί να δει κάτι ευχάριστο, αλλά όχι απεριόριστα. Ότι μπορεί να χρησιμοποιήσει το tablet στο ταξίδι, αλλά δεν θα είναι η μοναδική του απασχόληση. Ότι το YouTube μπορεί να μπει για λίγο στο δωμάτιο, αλλά δεν θα αντικαταστήσει το παιχνίδι, τη βόλτα, τη θάλασσα, την ξεκούραση ή την επαφή με την οικογένεια.
Τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να κάνουμε τις διακοπές τέλειες. Είναι να βοηθήσουμε τα παιδιά να μάθουν ότι η οθόνη μπορεί να είναι ένα μικρό κομμάτι της ημέρας, όχι το κέντρο της.
Και αυτό μαθαίνεται πιο εύκολα όταν οι γονείς βάζουν όρια χωρίς φωνές, χωρίς ενοχές και χωρίς να ξεχνούν ότι τα παιδιά χρειάζονται κυρίως χρόνο, επαφή, παιχνίδι και παρουσία.
