Η πρώτη μέρα σχολείου έχει πάντα μια ιδιαίτερη αίσθηση. Τσάντες, βιβλία, αγιασμός, καινούργια αρχή, γνώριμα πρόσωπα, ίσως και λίγη αμηχανία. Για τους γονείς, η μέρα αυτή σηματοδοτεί την επιστροφή στην οργάνωση. Για τα παιδιά, όμως, μπορεί να σημαίνει κάτι πιο σύνθετο: ότι το καλοκαίρι τελείωσε.
Και αυτό δεν είναι πάντα εύκολο. Το παιδί που μέχρι χθες κοιμόταν πιο αργά, έπαιζε περισσότερο, έβλεπε συγγενείς, πήγαινε βόλτες, έκανε μπάνια ή περνούσε πιο χαλαρές μέρες, καλείται ξαφνικά να επιστρέψει σε πρωινό ξύπνημα, πρόγραμμα, κανόνες, σχολική τσάντα, διάβασμα και υποχρεώσεις. Ακόμη κι αν χαίρεται που θα δει φίλους ή που ξεκινά κάτι καινούργιο, μπορεί ταυτόχρονα να νιώθει λύπη, αντίσταση ή κούραση.
Γι’ αυτό η μετάβαση από το καλοκαίρι στο σχολείο δεν χρειάζεται να γίνει σαν διακόπτης. Δεν χρειάζεται να περάσουμε από το «διακοπές» στο «τέλος η χαλάρωση, τώρα σοβαρευόμαστε» μέσα σε μία μέρα. Τα παιδιά χρειάζονται χρόνο να αποχαιρετήσουν έναν ρυθμό και να μπουν σε έναν άλλο.
Δεν ακυρώνουμε τη λύπη για το τέλος του καλοκαιριού
Πολλές φορές, όταν ένα παιδί λέει «δεν θέλω να ανοίξουν τα σχολεία» ή «θέλω κι άλλο καλοκαίρι», οι μεγάλοι απαντούν γρήγορα: «έλα τώρα, αρκετά ξεκουράστηκες», «όλα τα παιδιά πάνε σχολείο», «τέρμα αυτά, τώρα πρόγραμμα». Αυτές οι φράσεις μπορεί να λένε μια πρακτική αλήθεια, αλλά δεν βοηθούν πάντα το παιδί να διαχειριστεί αυτό που νιώθει.
Το παιδί δεν χρειάζεται να ακούσει ότι δεν πρέπει να στενοχωριέται. Χρειάζεται να νιώσει ότι η στενοχώρια του χωράει. Μπορούμε να πούμε: «Το ξέρω ότι θα ήθελες κι άλλο καλοκαίρι. Ήταν ωραία αυτές οι μέρες». Ή «είναι λογικό να σου φαίνεται δύσκολο που αλλάζει πάλι το πρόγραμμα». Αυτή η αναγνώριση δεν αλλάζει το γεγονός ότι το σχολείο ξεκινά. Αλλά κάνει το παιδί να μη νιώθει μόνο του απέναντι στην αλλαγή.
Η μετάβαση γίνεται πιο εύκολη όταν δεν παρουσιάζεται σαν τιμωρία. Το σχολείο δεν χρειάζεται να είναι το τέλος της χαράς. Είναι μια νέα φάση, με άλλες δυσκολίες, αλλά και με άλλες χαρές.
Κρατάμε λίγη καλοκαιρινή χαρά μέσα στη ρουτίνα
Ένα από τα πιο βοηθητικά πράγματα που μπορούν να κάνουν οι γονείς είναι να μη σβήσουν απότομα όλα όσα έκαναν το καλοκαίρι όμορφο. Δεν χρειάζεται να συνεχιστούν οι αργές ώρες ύπνου ή η πλήρης χαλαρότητα. Μπορεί όμως να μείνει κάτι μικρό: μια βόλτα μετά το σχολείο, ένα παγωτό το πρώτο Σαββατοκύριακο, ένα παιχνίδι στην αυλή, μια οικογενειακή ταινία, ένα αγαπημένο πρωινό, μια φωτογραφία από τις διακοπές στο δωμάτιο.
Αυτές οι μικρές κινήσεις λένε στο παιδί κάτι σημαντικό: «Δεν τελείωσε ό,τι όμορφο επειδή άνοιξαν τα σχολεία». Η καθημερινότητα μπορεί να έχει πρόγραμμα, αλλά μπορεί να έχει και στιγμές σύνδεσης. Μπορεί να έχει τσάντα και βιβλία, αλλά μπορεί να έχει και γέλιο, παιχνίδι, βόλτα, αγκαλιά.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για παιδιά που βιώνουν έντονα τις αλλαγές. Όταν νιώθουν ότι το καλοκαίρι κόπηκε απότομα, αντιδρούν περισσότερο. Όταν βλέπουν ότι κάποια μικρά κομμάτια χαράς συνεχίζονται, η μετάβαση γίνεται πιο ήπια.
Το πρώτο Σαββατοκύριακο δεν χρειάζεται να γεμίσει πίεση
Η πρώτη σχολική μέρα, ειδικά όταν είναι μέρα αγιασμού, λειτουργεί συχνά σαν προθάλαμος. Τα παιδιά βλέπουν το σχολείο, παίρνουν μια πρώτη αίσθηση και μετά ακολουθεί το Σαββατοκύριακο πριν ξεκινήσει πιο κανονικά η εβδομάδα. Αυτό το διάστημα μπορεί να χρησιμοποιηθεί πολύ έξυπνα.
Δεν χρειάζεται να γεμίσει μόνο με «ετοιμάσου», «μάζεψε», «διάβασε», «από Δευτέρα τελείωσαν όλα». Μπορεί να γίνει ένα μικρό μαλακό πέρασμα. Να οργανωθεί η τσάντα χωρίς φωνές. Να διαλέξει το παιδί ρούχα. Να φτιαχτεί το lunch box μαζί. Να μιλήσουμε για το πώς ένιωσε την πρώτη μέρα. Να κοιμηθεί λίγο πιο νωρίς, αλλά χωρίς πολεμικό κλίμα. Να υπάρχει χρόνος για παιχνίδι, ώστε να μη νιώσει ότι από εδώ και πέρα η ζωή είναι μόνο υποχρεώσεις.
Οι ειδικοί συχνά τονίζουν ότι οι μεταβάσεις γίνονται πιο εύκολες όταν το παιδί ξέρει τι να περιμένει και όταν η οικογένεια ξαναχτίζει ρουτίνες σταδιακά, όχι μέσα από αιφνίδια πίεση.
Μιλάμε για τη νέα χρονιά χωρίς να τη φορτώνουμε
Οι γονείς, από άγχος ή καλή πρόθεση, μπορεί να ξεκινήσουν τη χρονιά με πολλές προειδοποιήσεις. «Φέτος θα είναι πιο δύσκολα», «φέτος πρέπει να διαβάζεις περισσότερο», «μην αρχίσουμε τα περσινά», «τώρα μεγάλωσες», «τέρμα η χαλαρότητα». Όμως αυτές οι φράσεις μπορεί να κάνουν το παιδί να νιώσει ότι η νέα χρονιά είναι απειλή πριν καν ξεκινήσει.
Μπορούμε να μιλήσουμε πιο ήρεμα. «Φέτος θα έχεις καινούργια πράγματα να μάθεις». «Θα δούμε μαζί πώς θα οργανωθούμε». «Δεν χρειάζεται να τα ξέρεις όλα από την πρώτη μέρα». «Αν κάτι σε δυσκολέψει, θα το συζητήσουμε». Αυτές οι φράσεις δεν χαϊδεύουν το παιδί. Του δίνουν ρεαλισμό χωρίς φόβο.
Η νέα χρονιά δεν χρειάζεται να παρουσιαστεί σαν τεστ. Είναι μια διαδικασία προσαρμογής.
Τι λέμε όταν το παιδί γκρινιάζει
Αν το παιδί γκρινιάζει επειδή τελείωσε το καλοκαίρι, δεν χρειάζεται να μπούμε αμέσως σε αντιπαράθεση. Μπορούμε να ακούσουμε πρώτα και μετά να βάλουμε πλαίσιο.
«Καταλαβαίνω ότι σου λείπουν οι διακοπές. Κι εμένα μου λείπουν. Από Δευτέρα όμως ξεκινάμε σχολείο και θα βρούμε μαζί τον ρυθμό μας.»
«Δεν χρειάζεται να χαρείς με το ζόρι. Μπορεί να σου φαίνεται δύσκολο. Θα το πάμε μέρα με τη μέρα.»
«Μπορούμε να κρατήσουμε κάτι από το καλοκαίρι. Ποια μικρή συνήθεια θα ήθελες να συνεχίσουμε;»
Με αυτόν τον τρόπο, το παιδί δεν νιώθει ότι πρέπει να διαλέξει ανάμεσα στο συναίσθημά του και στη συνεργασία. Μπορεί να στενοχωριέται και ταυτόχρονα να προχωρά.
Κάνουμε τη ρουτίνα προβλέψιμη
Η προβλεψιμότητα βοηθά πολύ τα παιδιά. Όταν ξέρουν τι θα γίνει το πρωί, ποιος θα τα πάει, ποιος θα τα πάρει, τι θα έχουν στην τσάντα, πότε θα φάνε, πότε θα παίξουν και πότε θα κοιμηθούν, νιώθουν λιγότερο χαμένα. Η UNICEF, σε οδηγίες για μεταβάσεις προς σχολείο ή παιδικό, δίνει έμφαση στη ρουτίνα, στην προετοιμασία και σε μικρές σταθερές κινήσεις που βοηθούν το παιδί να νιώσει ασφάλεια.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το σπίτι πρέπει να λειτουργεί σαν στρατόπεδο. Σημαίνει ότι τα βασικά βήματα επαναλαμβάνονται αρκετά σταθερά ώστε το παιδί να τα αναγνωρίζει. Για παράδειγμα: βράδυ ετοιμάζουμε τσάντα, διαλέγουμε ρούχα, κάνουμε μπάνιο, παραμύθι, ύπνος. Το πρωί ξύπνημα, ντύσιμο, πρωινό, παγούρι, σχολείο.
Όσο λιγότερα πράγματα αποφασίζονται τελευταία στιγμή, τόσο λιγότερες πιθανότητες υπάρχουν για ένταση.
Δεν χρειάζεται να χαθεί το παιχνίδι
Ένα συχνό λάθος στην αρχή της σχολικής χρονιάς είναι ότι το παιχνίδι εξαφανίζεται πολύ γρήγορα από την καθημερινότητα. Οι γονείς αγχώνονται να μπει πρόγραμμα και το παιδί νιώθει ότι η σχολική χρονιά σημαίνει μόνο υποχρεώσεις. Όμως το παιχνίδι δεν είναι πολυτέλεια. Είναι τρόπος αποφόρτισης, σύνδεσης και επεξεργασίας όσων ζει το παιδί.
Ειδικά τις πρώτες εβδομάδες, το παιδί μπορεί να χρειάζεται περισσότερο ελεύθερο παιχνίδι μετά το σχολείο, όχι λιγότερο. Μπορεί να χρειάζεται να τρέξει, να παίξει μόνο του, να ζωγραφίσει, να χαλαρώσει χωρίς ερωτήσεις ή να κάνει κάτι που δεν αξιολογείται.
Η προσαρμογή δεν γίνεται μόνο με πρόγραμμα. Γίνεται και με χώρο.
Παρατηρούμε χωρίς να πιέζουμε
Τις πρώτες μέρες, οι γονείς συχνά θέλουν να μάθουν τα πάντα. «Πώς ήταν;», «τι έκανε η δασκάλα;», «με ποιον κάθισες;», «έπαιξες;», «σου άρεσε;», «φοβήθηκες;». Κάποια παιδιά μιλούν εύκολα. Άλλα χρειάζονται χρόνο και σιωπή.
Αν το παιδί δεν θέλει να πει πολλά, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάτι κακό έγινε. Μπορεί απλώς να επεξεργάζεται την ημέρα. Μπορούμε να κάνουμε πιο απλές ερωτήσεις: «Ποια στιγμή θυμάσαι πιο πολύ;», «υπήρχε κάτι αστείο;», «τι θα ήθελες να είναι πιο εύκολο τη Δευτέρα;». Και μετά αφήνουμε χώρο.
Η μετάβαση δεν χρειάζεται ανάκριση. Χρειάζεται διακριτική παρουσία.
Όταν η δυσκολία επιμένει
Είναι φυσιολογικό ένα παιδί να χρειαστεί χρόνο για να ξαναμπεί στη σχολική ρουτίνα. Μπορεί να έχει λίγη γκρίνια, κούραση, δυσκολία στον ύπνο, άγχος ή μεγαλύτερη ανάγκη για τον γονιό. Συνήθως, όσο περνούν οι πρώτες ημέρες και η καθημερινότητα γίνεται πιο γνωστή, τα πράγματα ηρεμούν.
Αν όμως το παιδί αρνείται συστηματικά να πάει σχολείο, έχει έντονα σωματικά συμπτώματα, κλαίει καθημερινά, δυσκολεύεται πολύ στον αποχωρισμό, δείχνει έντονη θλίψη ή το άγχος του δεν μειώνεται, τότε χρειάζεται περισσότερη προσοχή. Σε αυτή την περίπτωση, οι γονείς μπορούν να μιλήσουν με τον εκπαιδευτικό, τον παιδίατρο ή ειδικό ψυχικής υγείας παιδιών. Το Johns Hopkins σημειώνει ότι τα back-to-school jitters είναι συχνά και συνήθως μειώνονται μέσα σε λίγες εβδομάδες, αλλά όταν επιμένουν ή επιδεινώνονται χρειάζεται αξιολόγηση.
Η μετάβαση θέλει γονείς που δεν πανικοβάλλονται
Το παιδί παίρνει πολλά σήματα από τους μεγάλους. Αν οι γονείς μιλούν για το σχολείο σαν να ξεκινά μια δύσκολη μάχη, το παιδί το εισπράττει. Αν πάλι προσπαθούν να τα παρουσιάσουν όλα τέλεια, ενώ το ίδιο δυσκολεύεται, μπορεί να νιώσει ότι δεν το καταλαβαίνουν.
Η πιο βοηθητική στάση είναι η ήρεμη ειλικρίνεια. «Ναι, αλλάζει το πρόγραμμα. Ναι, μπορεί να είναι λίγο δύσκολο στην αρχή. Ναι, θα το βρούμε μαζί.» Αυτή η στάση δεν ακυρώνει τη δυσκολία, αλλά ούτε τη διογκώνει.
Το παιδί δεν χρειάζεται να μπει στη σχολική χρονιά με φόβο. Χρειάζεται να νιώσει ότι υπάρχει ένας ενήλικας που κρατά το πλαίσιο, αλλά δεν ξεχνά ότι η μετάβαση είναι πραγματική.
Το σχολείο αρχίζει, η χαρά δεν τελειώνει
Ίσως αυτό είναι το πιο σημαντικό μήνυμα των πρώτων ημερών. Το σχολείο αρχίζει, αλλά η χαρά δεν τελειώνει. Το καλοκαίρι μπορεί να αποχαιρετιέται, αλλά δεν χρειάζεται να εξαφανίζεται απότομα από το σώμα και το μυαλό του παιδιού. Μπορεί να μείνει ως ανάμνηση, ως μικρή συνήθεια, ως φωτογραφία, ως βόλτα, ως κουβέντα, ως υπόσχεση ότι η καθημερινότητα θα έχει και όμορφες στιγμές.
Η νέα σχολική χρονιά δεν χρειάζεται να ξεκινήσει με πίεση τελειότητας. Χρειάζεται να ξεκινήσει με ρυθμό, τρυφερότητα και σταθερότητα. Με γονείς που βοηθούν το παιδί να αφήσει πίσω το καλοκαίρι χωρίς να νιώσει ότι αφήνει πίσω όλη τη χαρά.
Γιατί το ζητούμενο δεν είναι να πούμε στο παιδί «τέρμα οι διακοπές». Είναι να του δείξουμε ότι μπορεί να περάσει σε μια νέα φάση χωρίς να χάσει την αίσθηση ασφάλειας, παιχνιδιού και σύνδεσης που τόσο χρειάζεται.
