Κάθε Σεπτέμβριο, μαζί με το σχολείο, ξεκινά και το μεγάλο παζλ των δραστηριοτήτων. Αγγλικά, αθλητικά, μουσική, χορός, πολεμικές τέχνες, φροντιστήρια, ρομποτική, θεατρικό παιχνίδι, κολύμβηση, δημιουργικά εργαστήρια. Οι γονείς προσπαθούν να δώσουν στα παιδιά ευκαιρίες, ερεθίσματα, δεξιότητες και εμπειρίες. Και πολύ συχνά το κάνουν με την καλύτερη πρόθεση.
Όμως κάπου ανάμεσα στο «να μη χάσει ευκαιρίες» και στο «να τα προλαβαίνει όλα», το πρόγραμμα του παιδιού μπορεί να γεμίσει υπερβολικά. Το απόγευμα παύει να είναι χρόνος αποφόρτισης και γίνεται δεύτερη βάρδια. Το παιδί τρέχει από το σχολείο στο σπίτι, από το σπίτι στη δραστηριότητα, από τη δραστηριότητα στο διάβασμα και μετά στον ύπνο. Και το ερώτημα γίνεται απλό: πότε οι δραστηριότητες βοηθούν πραγματικά και πότε αρχίζουν να κουράζουν;
Οι εξωσχολικές δραστηριότητες μπορούν να κάνουν πολύ καλό. Δίνουν στο παιδί ευκαιρίες να κινηθεί, να κοινωνικοποιηθεί, να ανακαλύψει ενδιαφέροντα, να νιώσει ικανό σε κάτι πέρα από τα μαθήματα. Το Child Mind Institute σημειώνει ότι οι δραστηριότητες μετά το σχολείο μπορούν να προσφέρουν δομή, κοινωνικοποίηση και αυτοπεποίθηση, αρκεί να μην παρεμβαίνουν αρνητικά στην καθημερινή ζωή του παιδιού. (childmind.org)
Το πρόβλημα δεν είναι οι δραστηριότητες. Το πρόβλημα είναι όταν δεν μένει καθόλου χώρος ανάμεσα σε αυτές.
Γιατί οι γονείς γεμίζουν το πρόγραμμα
Οι περισσότεροι γονείς δεν γεμίζουν το πρόγραμμα του παιδιού από αδιαφορία. Το κάνουν από αγάπη, αγωνία και πρακτικές ανάγκες. Θέλουν το παιδί να μάθει ξένες γλώσσες, να αθληθεί, να δοκιμάσει πράγματα, να μη μένει μπροστά σε μια οθόνη, να αποκτήσει πειθαρχία, να χτίσει δεξιότητες, να κοινωνικοποιηθεί.
Μερικές φορές υπάρχει και ο φόβος ότι «όλα τα άλλα παιδιά κάνουν κάτι». Αν το παιδί δεν πάει αγγλικά από νωρίς, μήπως μείνει πίσω; Αν δεν κάνει άθλημα, μήπως δεν εκτονώνεται; Αν δεν κάνει μουσική, μήπως χάνει μια ευκαιρία; Αν έχει πολλά κενά απογεύματα, μήπως βαρεθεί ή «χαζεύει»;
Έτσι, η δραστηριότητα παύει να είναι επιλογή και γίνεται σχεδόν υποχρέωση. Όχι επειδή το παιδί τη ζήτησε απαραίτητα, αλλά επειδή ο γονιός φοβάται ότι αν δεν τη βάλει, κάτι θα λείψει.
Όμως το παιδί δεν χρειάζεται να τα κάνει όλα για να αναπτυχθεί σωστά. Χρειάζεται να έχει αρκετά ερεθίσματα, αλλά και αρκετό χώρο να τα επεξεργαστεί.
Όταν το απόγευμα γίνεται δεύτερη σχολική μέρα
Ένα παιδί που έχει περάσει έξι ή επτά ώρες στο σχολείο έχει ήδη κάνει πολλή δουλειά. Έχει συγκεντρωθεί, έχει ακολουθήσει κανόνες, έχει διαχειριστεί φίλους, θόρυβο, διάλειμμα, τάξη, εργασίες και μεταβάσεις. Αν μετά από αυτό μπαίνει κάθε μέρα σε ένα πρόγραμμα γεμάτο υποχρεώσεις, μπορεί να μην προλαβαίνει να αποφορτιστεί.
Η δραστηριότητα που κάποτε του έδινε χαρά μπορεί να αρχίσει να μοιάζει με ακόμη ένα «πρέπει». Το ποδόσφαιρο γίνεται άλλη μία υποχρέωση. Τα αγγλικά άλλη μία απόδοση. Η μουσική άλλη μία εξάσκηση. Ακόμη και κάτι δημιουργικό μπορεί να χάσει τη χαρά του όταν μπαίνει μέσα σε ένα πρόγραμμα χωρίς ανάσα.
Το θέμα δεν είναι αν μια δραστηριότητα είναι καλή ή όχι. Το θέμα είναι πώς χωράει στη ζωή του παιδιού. Μια δραστηριότητα που λειτουργεί καλά για ένα παιδί μπορεί να είναι υπερβολή για ένα άλλο. Ένα παιδί μπορεί να αντέχει δύο απογεύματα γεμάτα, άλλο μπορεί να χρειάζεται περισσότερα κενά. Δεν υπάρχει ένας κανόνας που να ταιριάζει σε όλα τα παιδιά.
Τα σημάδια ότι το παιδί κουράστηκε
Τα παιδιά δεν λένε πάντα «έχω υπερφορτωθεί». Συχνά το δείχνουν με άλλους τρόπους. Μπορεί να γκρινιάζουν πριν φύγουν για τη δραστηριότητα. Να καθυστερούν επίτηδες. Να λένε συχνά ότι πονάει η κοιλιά ή το κεφάλι τους. Να θυμώνουν με το παραμικρό. Να κλαίνε χωρίς ξεκάθαρο λόγο. Να δυσκολεύονται στον ύπνο. Να μην έχουν ενέργεια για διάβασμα ή παιχνίδι. Να λένε «δεν θέλω να πάω» σε κάτι που παλιότερα τους άρεσε.
Μερικές φορές οι γονείς το ερμηνεύουν ως τεμπελιά ή έλλειψη επιμονής. Μπορεί και να είναι μια απλή φάση. Μπορεί όμως να είναι σημάδι ότι το παιδί χρειάζεται λιγότερο πρόγραμμα και περισσότερη ανάσα.
Αν το παιδί αντιδρά σε μία συγκεκριμένη δραστηριότητα, αξίζει να δούμε τι συμβαίνει εκεί. Δεν του αρέσει; Δυσκολεύεται; Νιώθει πίεση; Δεν ταιριάζει με τον δάσκαλο ή την ομάδα; Αν όμως η αντίδραση εμφανίζεται σε όλα, τότε ίσως δεν φταίει η δραστηριότητα. Ίσως φταίει η ποσότητα.
Δεν χρειάζεται κάθε απόγευμα να έχει στόχο
Τα τελευταία χρόνια οι γονείς έχουν μάθει να σκέφτονται τον χρόνο του παιδιού σαν κάτι που πρέπει να αξιοποιείται. Να μάθει κάτι, να εξασκηθεί κάπου, να βελτιωθεί σε κάτι, να αποκτήσει ένα skill. Όμως η παιδική ηλικία δεν είναι βιογραφικό.
Δεν χρειάζεται κάθε απόγευμα να χτίζει δεξιότητες. Μερικές φορές, το πιο αναπτυξιακό πράγμα που μπορεί να κάνει ένα παιδί είναι να παίξει, να βαρεθεί, να μιλήσει, να χαζέψει, να ζωγραφίσει χωρίς οδηγία, να ξαπλώσει στο πάτωμα, να φτιάξει μια ιστορία με παιχνίδια ή να μη θέλει να κάνει τίποτα.
Η American Academy of Pediatrics τονίζει ότι το παιχνίδι είναι ουσιαστικό για την υγιή ανάπτυξη των παιδιών και ότι το ελεύθερο, μη δομημένο παιχνίδι βοηθά τη δημιουργικότητα, τη συναισθηματική ανάπτυξη και τη σχέση γονέα-παιδιού. (publications.aap.org)
Το ελεύθερο παιχνίδι δεν είναι χαμένος χρόνος. Είναι τρόπος με τον οποίο το παιδί οργανώνει τον κόσμο του, δοκιμάζει ρόλους, επεξεργάζεται όσα ζει και μαθαίνει να υπάρχει χωρίς να το καθοδηγεί συνέχεια ένας ενήλικας.
Το «βαριέμαι» δεν είναι πάντα πρόβλημα
Πολλοί γονείς αγχώνονται όταν το παιδί βαριέται. Σπεύδουν να προτείνουν δραστηριότητες, παιχνίδια, οθόνες, μαθήματα, εξόδους. Όμως η βαρεμάρα δεν είναι πάντα κάτι που πρέπει να εξαφανίσουμε αμέσως. Μπορεί να είναι η αρχή της φαντασίας.
Όταν ένα παιδί δεν έχει έτοιμη δραστηριότητα, αναγκάζεται να ψάξει μέσα του. Να σκεφτεί τι θέλει να κάνει. Να φτιάξει κάτι από το τίποτα. Να εφεύρει παιχνίδι. Να αντέξει λίγη σιωπή. Αυτό δεν είναι κακό. Είναι δεξιότητα.
Φυσικά, δεν μιλάμε για παιδιά που περνούν ατέλειωτες ώρες μόνα τους χωρίς φροντίδα, ερεθίσματα ή παρέα. Μιλάμε για τα παιδιά που έχουν τόσο γεμάτο πρόγραμμα, ώστε δεν έχουν ούτε μισή ώρα να αναρωτηθούν τι θέλουν να κάνουν.
Η βαρεμάρα σε μικρές δόσεις μπορεί να είναι υγιής. Δεν χρειάζεται να τη φοβόμαστε τόσο.
Πώς ξεχωρίζουμε την πρόκληση από την πίεση
Μια δραστηριότητα μπορεί να δυσκολεύει το παιδί με καλό τρόπο. Να το βγάζει λίγο από τη ζώνη άνεσης, να του μαθαίνει επιμονή, να το βοηθά να προσπαθεί. Αυτό είναι υγιές. Δεν χρειάζεται να εγκαταλείπει κάτι με την πρώτη δυσκολία.
Άλλο όμως η πρόκληση και άλλο η πίεση. Η πρόκληση αφήνει χώρο για χαρά, πρόοδο και αυτοπεποίθηση. Η πίεση αφήνει εξάντληση, φόβο και αίσθηση αποτυχίας. Αν το παιδί πηγαίνει σε μια δραστηριότητα και νιώθει σταθερά άγχος, ντροπή, κούραση ή ότι δεν είναι αρκετό, τότε χρειάζεται να το ξαναδούμε.
Η ερώτηση δεν είναι μόνο «είναι καλή δραστηριότητα;». Είναι και «είναι καλή για το δικό μου παιδί αυτή τη στιγμή;».
Ένα παιδί μπορεί να αγαπά το μπάσκετ αλλά να μην αντέχει προπόνηση τέσσερις φορές την εβδομάδα. Μπορεί να του αρέσει η μουσική αλλά να πιέζεται από τις εξετάσεις. Μπορεί να θέλει αγγλικά αλλά να χρειάζεται λιγότερα επιπλέον μέσα στην εβδομάδα. Η ισορροπία δεν βρίσκεται στη θεωρία. Βρίσκεται στην καθημερινή εικόνα του παιδιού.
Πόσες δραστηριότητες είναι αρκετές;
Δεν υπάρχει μαγικός αριθμός. Δεν μπορούμε να πούμε ότι μία δραστηριότητα είναι λίγη, δύο είναι σωστές και τρεις είναι πολλές. Εξαρτάται από την ηλικία του παιδιού, το σχολικό του πρόγραμμα, τις μετακινήσεις, τον ύπνο του, τον χαρακτήρα του, τις ανάγκες της οικογένειας και το πόσο απολαμβάνει αυτό που κάνει.
Ένας πρακτικός τρόπος είναι να κοιτάξουμε την εβδομάδα συνολικά. Έχει το παιδί ελεύθερα απογεύματα; Έχει χρόνο για παιχνίδι; Προλαβαίνει να διαβάσει χωρίς να καταρρέει; Κοιμάται αρκετά; Υπάρχει έστω μία μέρα που δεν τρέχει από το ένα μέρος στο άλλο; Υπάρχει χρόνος για οικογένεια χωρίς βιασύνη;
Αν η απάντηση είναι συνεχώς «όχι», τότε ίσως το πρόγραμμα χρειάζεται αφαίρεση, όχι καλύτερη οργάνωση.
Μερικές φορές προσπαθούμε να χωρέσουμε τα πάντα πιο έξυπνα, ενώ αυτό που χρειάζεται είναι να μη χωρέσουν όλα.
Να ακούμε και το παιδί
Το παιδί δεν πρέπει να αποφασίζει τα πάντα μόνο του, αλλά πρέπει να ακούγεται. Αν λέει επίμονα ότι δεν θέλει μια δραστηριότητα, αξίζει να το ρωτήσουμε γιατί. Όχι με κατηγορία, αλλά με περιέργεια. «Τι δεν σου αρέσει;», «είναι δύσκολο;», «κουράζεσαι;», «θα ήθελες να δοκιμάσουμε κάτι άλλο;», «θέλεις να κάνουμε ένα διάλειμμα και να το ξαναδούμε;».
Αν το παιδί θέλει να σταματήσει κάτι μετά από μία εβδομάδα, ίσως χρειάζεται λίγη επιμονή. Αν όμως το λέει σταθερά για μήνες, κλαίει, αγχώνεται ή χάνει τη χαρά του, τότε ίσως πρέπει να το πάρουμε σοβαρά.
Το να συνεχίζει ένα παιδί κάτι μόνο και μόνο επειδή «το πληρώσαμε» ή επειδή «δεν εγκαταλείπουμε» δεν είναι πάντα μάθημα επιμονής. Μπορεί να γίνει μάθημα ότι οι ανάγκες του δεν ακούγονται.
Η επιμονή είναι σημαντική. Αλλά και η ικανότητα να αναγνωρίζουμε πότε κάτι δεν μας κάνει καλό είναι επίσης σημαντική.
Η παύση δεν είναι αποτυχία
Πολλοί γονείς νιώθουν ενοχές όταν σταματούν μια δραστηριότητα. Σαν να κάνουν πίσω. Σαν να χάνεται μια ευκαιρία. Όμως η παύση δεν είναι αποτυχία. Μπορεί να είναι φροντίδα.
Ένα παιδί μπορεί να επιστρέψει αργότερα σε κάτι. Μπορεί να δοκιμάσει κάτι άλλο. Μπορεί να χρειάζεται μια πιο ήσυχη χρονιά. Μπορεί το σώμα και το μυαλό του να ζητούν λιγότερη πίεση. Δεν χρειάζεται κάθε απόφαση του Σεπτεμβρίου να ισχύει μέχρι τον Ιούνιο.
Οι οικογένειες αλλάζουν. Τα παιδιά αλλάζουν. Οι ανάγκες αλλάζουν. Ένα πρόγραμμα που φαινόταν καλό στην αρχή μπορεί να αποδειχθεί βαρύ στην πράξη. Το να το αναγνωρίσουμε δεν σημαίνει ότι αποτύχαμε. Σημαίνει ότι παρατηρούμε.
Οι γονείς δεν χρειάζεται να αποδείξουν τίποτα
Πίσω από τα γεμάτα προγράμματα υπάρχει συχνά και μια γονεϊκή αγωνία: να κάνουμε αρκετά. Να μη στερήσουμε ευκαιρίες. Να μη φανεί ότι δεν προσπαθούμε. Να μη μείνει το παιδί πίσω. Όμως το παιδί δεν χρειάζεται γονείς που του γεμίζουν κάθε κενό. Χρειάζεται γονείς που μπορούν να ξεχωρίζουν τι του κάνει καλό από τι απλώς φαίνεται καλό.
Μια δραστηριότητα έχει νόημα όταν το παιδί βγαίνει από αυτή πιο ζωντανό, πιο δυνατό, πιο χαρούμενο ή έστω πιο περήφανο για την προσπάθειά του. Αν βγαίνει συστηματικά άδειο, εξαντλημένο ή πιεσμένο, κάτι χρειάζεται αλλαγή.
Δεν μεγαλώνουμε παιδιά για να προλαβαίνουν τα πάντα. Μεγαλώνουμε παιδιά που χρειάζεται να μάθουν να ακούνε το σώμα τους, να χαίρονται, να ξεκουράζονται, να προσπαθούν, να επιλέγουν και να έχουν χρόνο να είναι παιδιά.
Οι δραστηριότητες μπορούν να είναι ένα πολύ όμορφο κομμάτι της ζωής τους. Αρκεί να μην γίνουν όλη τους η ζωή.
