Κάθε Σεπτέμβριο, μαζί με την τσάντα, τα τετράδια και το παγούρι, επιστρέφει και ένα γνώριμο άγχος για πολλούς γονείς: τι θα φάει το παιδί στο σχολείο; Το κολατσιό ετοιμάζεται από το πρωί, μπαίνει προσεκτικά στο τάπερ, συνοδεύεται από νερό, φρούτο ή κάτι μικρό για το διάλειμμα, και όταν το παιδί γυρίζει στο σπίτι, το τάπερ είναι σχεδόν άθικτο.
Η πρώτη σκέψη του γονιού είναι συχνά πρακτική: «Δεν του άρεσε;», «μήπως δεν πεινούσε;», «μήπως πρέπει να βάλω κάτι άλλο;». Μερικές φορές έρχεται και η απογοήτευση, ειδικά όταν το κολατσιό ήταν φροντισμένο, υγιεινό και ετοιμασμένο με κόπο. Όμως το ότι ένα παιδί δεν τρώει το φαγητό του στο σχολείο δεν σημαίνει πάντα ότι είναι δύσκολο ή αχάριστο. Μπορεί να υπάρχουν πολλοί λόγοι πίσω από ένα γεμάτο τάπερ.
Το σχολικό κολατσιό δεν είναι μόνο θέμα διατροφής. Είναι και θέμα χρόνου, περιβάλλοντος, άγχους, ντροπής, πρακτικότητας, γεύσης, υφής και ρουτίνας. Ένα φαγητό μπορεί να είναι υγιεινό και σωστά επιλεγμένο, αλλά να μην λειτουργεί μέσα στη σχολική καθημερινότητα του παιδιού.
Δεν είναι μόνο τι βάζουμε στο τάπερ
Οι γονείς συχνά σκέφτονται το κολατσιό με βάση τη διατροφική του αξία. Θέλουν να είναι υγιεινό, χορταστικό, όχι γεμάτο ζάχαρη, όχι πολύ επεξεργασμένο, ιδανικά με φρούτο, πρωτεΐνη ή κάτι που θα κρατήσει το παιδί μέχρι να γυρίσει στο σπίτι. Αυτή η σκέψη είναι σωστή. Το σχολείο είναι σημαντικό περιβάλλον για τη διατροφή των παιδιών, ενώ η American Academy of Pediatrics τονίζει ότι η πρόσβαση των παιδιών σε θρεπτικά γεύματα και σνακ στο σχολικό περιβάλλον συνδέεται με την ανάπτυξη, τη συμμετοχή στην τάξη και τη συνολική υγεία τους. (HealthyChildren.org)
Όμως από την πλευρά του παιδιού, το ερώτημα είναι διαφορετικό: μπορώ να το φάω εύκολα στο διάλειμμα; Μου αρέσει έτσι όπως είναι μετά από τρεις ώρες μέσα στην τσάντα; Μυρίζει έντονα; Λερώνει; Θέλει κουτάλι; Μπορώ να ανοίξω μόνο μου το δοχείο; Θα με κοιτάνε οι άλλοι; Θα προλάβω πριν χτυπήσει το κουδούνι;
Αν δεν απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα, μπορεί να συνεχίσουμε να φτιάχνουμε ένα «τέλειο» κολατσιό που απλώς επιστρέφει στο σπίτι.
Μπορεί να μην προλαβαίνει να φάει
Το διάλειμμα δεν είναι πάντα αρκετό για όλα. Το παιδί μπορεί να θέλει να πάει τουαλέτα, να παίξει, να βρει φίλους, να πιει νερό, να μιλήσει στη δασκάλα, να κατέβει στην αυλή και να επιστρέψει εγκαίρως. Αν το κολατσιό χρειάζεται χρόνο, αν έχει πολλά κομμάτια, αν ανοίγει δύσκολα ή αν απαιτεί κουτάλι και προσοχή, μπορεί να το αφήσει.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, δεν φταίει απαραίτητα το φαγητό. Φταίει ότι δεν ταιριάζει στον ρυθμό του σχολείου. Ένα παιδί μπορεί να φάει πιο εύκολα κάτι μικρό, καθαρό και απλό: ένα μικρό τοστ, λίγα κομμένα φρούτα που δεν λιώνουν εύκολα, ένα κομμάτι σπιτική πίτα, κριτσίνια με τυρί, ένα μικρό wrap, ένα βραστό αυγό αν του αρέσει και αν διατηρείται σωστά, ή κάτι που μπορεί να κρατήσει στο χέρι χωρίς να λερωθεί πολύ.
Το ζητούμενο δεν είναι να γεμίσουμε το τάπερ. Είναι να βάλουμε κάτι που το παιδί έχει πραγματικές πιθανότητες να φάει.
Μπορεί να ντρέπεται
Υπάρχουν παιδιά που δεν θέλουν να τρώνε μπροστά στους άλλους. Ντρέπονται για το φαγητό, για τη μυρωδιά, για το ότι είναι διαφορετικό από των φίλων τους, για το ότι λερώνεται ή για το ότι χρειάζεται περισσότερη διαδικασία. Μερικές φορές ένα παιδί δεν θα πει «ντρέπομαι». Θα πει απλώς «δεν πεινούσα».
Αυτό είναι πιο συχνό όσο μεγαλώνουν τα παιδιά και αρχίζουν να παρατηρούν τι έχουν οι άλλοι. Αν όλοι τρώνε κάτι γρήγορο και εκείνο έχει ένα φαγητό που χρειάζεται πιρούνι, αν το τάπερ του είναι πολύ παιδικό για την ηλικία του ή αν το κολατσιό έχει έντονη μυρωδιά, μπορεί να το αποφύγει.
Εδώ βοηθά να ρωτήσουμε χωρίς ειρωνεία: «Υπάρχει κάτι που σε δυσκολεύει με το κολατσιό στο σχολείο;», «είναι εύκολο να το φας στο διάλειμμα;», «θα ήθελες να δοκιμάσουμε κάτι πιο απλό;». Δεν χρειάζεται να κάνουμε το παιδί να νιώσει υπερβολικό. Χρειάζεται να καταλάβουμε τι συμβαίνει.
Μπορεί να μην έχει όρεξη λόγω άγχους
Η επιστροφή στο σχολείο φέρνει πολλά ερεθίσματα. Νέα τάξη, φίλοι, δασκάλα, πρόγραμμα, κανόνες, πρωινό ξύπνημα. Κάποια παιδιά, ειδικά τις πρώτες εβδομάδες, μπορεί να έχουν μειωμένη όρεξη στο σχολείο επειδή είναι αγχωμένα ή υπερδιεγερμένα. Δεν είναι περίεργο. Ακόμη και οι ενήλικες, όταν έχουν ένταση, μπορεί να μην πεινούν κανονικά.
Αν το παιδί γυρίζει πεινασμένο αλλά το τάπερ είναι άθικτο, αξίζει να δούμε αν δυσκολεύεται με τη μετάβαση. Μπορεί να χρειάζεται χρόνο για να προσαρμοστεί. Μπορεί να τρώει καλύτερα κάτι πολύ μικρό στην αρχή και λίγο περισσότερο αργότερα. Μπορεί να χρειάζεται ένα γνώριμο φαγητό, όχι πολλές νέες ιδέες μαζί.
Το κολατσιό των πρώτων ημερών δεν χρειάζεται να είναι εντυπωσιακό. Χρειάζεται να είναι ασφαλές, οικείο και εύκολο.
Μπορεί να είναι πολύ μεγάλη η ποσότητα
Οι γονείς συχνά βάζουν περισσότερο φαγητό «για να έχει». Όμως ένα γεμάτο τάπερ μπορεί να αποθαρρύνει ένα παιδί. Αν βλέπει πολλά πράγματα, μπορεί να νιώσει ότι δεν θα προλάβει ή ότι πρέπει να τα φάει όλα. Κάποια παιδιά λειτουργούν καλύτερα με μικρότερες ποσότητες και καθαρές επιλογές.
Ένα μικρό σάντουιτς και λίγα κομμάτια φρούτο μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικά από ένα μεγάλο τάπερ με πολλές διαφορετικές επιλογές. Αν το παιδί τρώει λίγο, δεν ξεκινάμε απαραίτητα με μεγαλύτερη ποσότητα. Ξεκινάμε με κάτι ρεαλιστικό και αυξάνουμε σταδιακά αν χρειάζεται.
Το άδειο τάπερ δεν είναι αυτοσκοπός. Αλλά ένα τάπερ που επιστρέφει συνεχώς γεμάτο μας δείχνει ότι κάτι χρειάζεται προσαρμογή.
Μπορεί το φαγητό να έχει αλλάξει μέχρι το διάλειμμα
Κάτι που είναι νόστιμο στο σπίτι δεν είναι πάντα ίδιο μετά από λίγες ώρες. Το ψωμί μπορεί να έχει μαλακώσει, το φρούτο να έχει μαυρίσει, το τυρί να έχει ζεσταθεί, το φαγητό να έχει μυρίσει, τα υλικά να έχουν βγάλει υγρά. Τα παιδιά είναι συχνά πολύ ευαίσθητα στην υφή και στη μυρωδιά, ακόμη κι αν οι γονείς δεν το θεωρούν μεγάλο θέμα.
Γι’ αυτό βοηθά να δοκιμάζουμε το κολατσιό σαν να ήμασταν στο σχολείο. Να δούμε πώς είναι μετά από δύο ή τρεις ώρες, αν κρατάει καλά, αν ανοίγει εύκολα, αν τρώγεται χωρίς να διαλύεται. Ένα πρακτικό lunchbox δεν είναι μόνο ωραίο στην προετοιμασία. Πρέπει να λειτουργεί και την ώρα που το παιδί θα το φάει.
Η ασφάλεια του φαγητού έχει σημασία
Το σχολικό κολατσιό μένει αρκετές ώρες έξω από το ψυγείο ή μέσα στην τσάντα. Γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή, ειδικά όταν περιέχει ευπαθή τρόφιμα όπως τυρί, γιαούρτι, αλλαντικά, αυγό, κοτόπουλο ή άλλα μαγειρεμένα τρόφιμα. Το USDA προτείνει για τα ευπαθή τρόφιμα χρήση ισοθερμικής τσάντας ή lunchbox και τουλάχιστον δύο κρύες πηγές, όπως παγοκύστες, ώστε το φαγητό να διατηρείται με ασφάλεια μέχρι την κατανάλωση. (fsis.usda.gov)
Το ελληνικό Υπουργείο Υγείας επισημαίνει επίσης ότι η τήρηση κανόνων υγιεινής κατά την αποθήκευση και κατανάλωση φαγητού στο σχολικό περιβάλλον είναι απαραίτητη για την πρόληψη τροφιμογενών νοσημάτων. (Υπουργείο Υγείας)
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να φοβόμαστε κάθε τρόφιμο. Σημαίνει ότι χρειάζεται πρακτική λογική: καθαρά χέρια, καθαρό δοχείο, σωστή συντήρηση, αποφυγή τροφών που αλλοιώνονται εύκολα όταν δεν υπάρχει ψύξη και επιλογές που ταιριάζουν στις συνθήκες του σχολείου.
Το παιδί πρέπει να συμμετέχει στην επιλογή
Ένα από τα πιο απλά αλλά σημαντικά βήματα είναι να ρωτήσουμε το παιδί. Όχι αόριστα «τι θέλεις να σου βάζω;», γιατί η απάντηση μπορεί να είναι «σοκολάτα». Καλύτερα να δώσουμε επιλογές: «Θέλεις αύριο τοστ ή μικρό wrap;», «μήλο ή σταφύλι;», «τυρί ή αυγό;», «να το κόψω σε μικρά κομμάτια ή να το αφήσω ολόκληρο;».
Όταν το παιδί συμμετέχει, είναι πιο πιθανό να φάει. Νιώθει ότι έχει λόγο και ότι το κολατσιό δεν είναι κάτι που απλώς του επιβάλλεται. Επίσης, μέσα από αυτή τη διαδικασία μαθαίνει σταδιακά να σκέφτεται τι το κρατά χορτάτο, τι του αρέσει πραγματικά και τι το βολεύει στο σχολείο.
Οι υγιεινές διατροφικές συνήθειες χτίζονται πιο εύκολα όταν το παιδί δεν νιώθει ότι το φαγητό είναι πεδίο μάχης. Το σχολείο μπορεί να λειτουργεί ως χώρος εκπαίδευσης για σωστές διατροφικές επιλογές, όπως αναφέρει και το Υπουργείο Υγείας, αλλά αυτή η εκπαίδευση ξεκινά και από το σπίτι, με μικρές καθημερινές αποφάσεις. (Υπουργείο Υγείας)
Δεν πιέζουμε, παρατηρούμε
Αν το παιδί γυρίσει με γεμάτο τάπερ, η πρώτη αντίδραση δεν χρειάζεται να είναι καβγάς. «Γιατί δεν το έφαγες;», «τόσο κόπο έκανα», «δεν θα σου ξαναβάλω τίποτα», «όλο πετάμε φαγητό». Αυτές οι φράσεις μπορεί να κάνουν το παιδί να συνδέσει το κολατσιό με ενοχή και πίεση.
Πιο χρήσιμο είναι να κάνουμε ήρεμες ερωτήσεις. «Δεν πρόλαβες;», «δεν σου άρεσε σήμερα;», «σε δυσκόλεψε να το ανοίξεις;», «ήταν πολύ;», «μήπως ήταν μαλακό ή δεν σου άρεσε η μυρωδιά;». Αν το παιδί είναι μικρό, μπορεί να μη δώσει αμέσως καθαρή απάντηση. Χρειάζεται παρατήρηση για μερικές ημέρες.
Αν κάθε φορά επιστρέφει το ίδιο τρόφιμο, αυτό είναι πληροφορία. Αν τρώει μόνο τα μικρά κομμάτια και αφήνει το μεγάλο σάντουιτς, επίσης. Αν πίνει όλο το νερό αλλά δεν αγγίζει το φαγητό, μπορεί να χρειάζεται πιο μικρό ή πιο εύκολο σνακ. Το τάπερ, ακόμη και όταν επιστρέφει γεμάτο, μας λέει κάτι.
Ιδέες που συνήθως λειτουργούν καλύτερα
Κάθε παιδί είναι διαφορετικό, αλλά στο σχολείο συχνά λειτουργούν καλύτερα τα απλά, γνώριμα και εύκολα τρόφιμα. Μικρά τοστ, wraps κομμένα στη μέση, σπιτική πίτα, ψωμάκι με τυρί, φρούτα που δεν λιώνουν εύκολα, κριτσίνια, αγγουράκι ή καρότο σε sticks, μικρές μπουκιές αντί για μεγάλο κομμάτι, μπορούν να βοηθήσουν.
Το σημαντικό είναι να υπάρχει ισορροπία. Δεν χρειάζεται κάθε τάπερ να μοιάζει με τέλεια φωτογραφία από social media. Χρειάζεται να είναι πρακτικό, θρεπτικό και φαγώσιμο για το συγκεκριμένο παιδί. Η υπερβολική αισθητική πίεση γύρω από τα lunchboxes μπορεί να κουράσει και τον γονιό και το παιδί.
Ένα απλό κολατσιό που τρώγεται είναι καλύτερο από ένα εντυπωσιακό κολατσιό που επιστρέφει άθικτο.
Πότε χρειάζεται περισσότερη προσοχή
Αν το παιδί αφήνει συστηματικά το φαγητό του, γυρίζει πολύ πεινασμένο, χάνει βάρος, δείχνει έντονη κόπωση, αποφεύγει πολλές ομάδες τροφίμων, έχει συχνά στομαχόπονους, δυσκολία στην κατάποση, έντονο άγχος γύρω από το φαγητό ή πολύ περιορισμένη διατροφή, καλό είναι οι γονείς να μιλήσουν με παιδίατρο ή διαιτολόγο με εμπειρία στα παιδιά.
Δεν χρειάζεται να παθολογικοποιούμε κάθε γεμάτο τάπερ. Αλλά όταν η άρνηση φαγητού είναι συστηματική ή επηρεάζει την ενέργεια και την ανάπτυξη του παιδιού, χρειάζεται αξιολόγηση.
Το κολατσιό είναι φροντίδα, όχι τεστ επιτυχίας
Οι γονείς θέλουν το παιδί να φάει καλά γιατί νοιάζονται. Όμως το σχολικό κολατσιό δεν πρέπει να γίνει καθημερινή απόδειξη επιτυχίας ή αποτυχίας. Κάποιες μέρες το παιδί θα φάει. Κάποιες όχι. Κάποιες φορές θα γυρίσει το φρούτο πίσω. Κάποιες θα ζητήσει το ίδιο πράγμα για εβδομάδες. Κάποιες θα αλλάξει ξαφνικά προτίμηση.
Αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να παρατηρούμε, να προσαρμόζουμε, να κρατάμε την πίεση χαμηλά και να θυμόμαστε ότι το καλύτερο κολατσιό δεν είναι αυτό που φαίνεται τέλειο όταν κλείνει το τάπερ. Είναι αυτό που το παιδί μπορεί, θέλει και προλαβαίνει να φάει μέσα στη δική του σχολική πραγματικότητα.
Γιατί τελικά, όταν το τάπερ γυρίζει άθικτο, δεν χρειάζεται μόνο απογοήτευση. Χρειάζεται περιέργεια. Τι δεν λειτούργησε σήμερα; Τι μπορούμε να αλλάξουμε αύριο; Και πώς μπορούμε να κάνουμε το φαγητό στο σχολείο λίγο πιο απλό, πιο ασφαλές και πιο φιλικό για το παιδί;
