Πριν ανοίξουν τα σχολεία, οι γονείς συχνά σκέφτονται βιβλία, τσάντες, πρόγραμμα, ύπνο και δραστηριότητες. Τα παιδιά όμως μπορεί να σκέφτονται κάτι άλλο: «Με ποιον θα κάθομαι;», «θα με παίζουν;», «κι αν δεν έχω φίλους;», «κι αν η παρέα μου άλλαξε;». Για πολλά παιδιά, η κοινωνική πλευρά του σχολείου είναι πιο αγχωτική από τα μαθήματα.
Η αγωνία για τις φιλίες δεν είναι μικρό θέμα. Το σχολείο είναι ο χώρος όπου το παιδί δοκιμάζει την αίσθηση του ανήκειν. Εκεί συγκρίνεται, συνεργάζεται, απορρίπτεται, γίνεται αποδεκτό, νιώθει κοντά σε άλλα παιδιά ή μένει απ’ έξω. Γι’ αυτό, όταν ένα παιδί ανησυχεί ότι δεν θα έχει φίλους, δεν χρειάζεται να το προσπεράσουμε με ένα γρήγορο «έλα μωρέ, θα κάνεις».
Μπορεί πράγματι να κάνει φίλους. Αλλά πρώτα χρειάζεται να νιώσει ότι ο φόβος του ακούγεται.
Δεν απαντάμε βιαστικά «θα έχεις φίλους»
Η φράση «θα έχεις φίλους» λέγεται από αγάπη. Ο γονιός θέλει να καθησυχάσει το παιδί. Όμως όταν ένα παιδί φοβάται, μια τόσο γρήγορη διαβεβαίωση μπορεί να ακουστεί σαν ακύρωση. Σαν να του λέμε ότι δεν υπάρχει λόγος να νιώθει έτσι.
Πιο βοηθητικό είναι να πούμε: «Σε αγχώνει μήπως μείνεις μόνος;» ή «φοβάσαι ότι η παρέα σου μπορεί να έχει αλλάξει;». Όταν το παιδί ακούει τη δική του αγωνία με λόγια, νιώθει ότι ο γονιός το καταλαβαίνει. Μετά μπορούμε να περάσουμε στη στήριξη.
Η σύνδεση προηγείται της λύσης. Αν το παιδί νιώσει ότι το συναίσθημά του έγινε δεκτό, θα μπορέσει πιο εύκολα να ακούσει πρακτικές ιδέες.
Οι φιλίες αλλάζουν και αυτό μπορεί να πονά
Τα παιδιά μεγαλώνουν, αλλάζουν τάξεις, αλλάζουν ενδιαφέροντα, κάποιες παρέες απομακρύνονται και άλλες δημιουργούνται. Ένα παιδί που πέρσι είχε έναν κολλητό μπορεί φέτος να δει ότι τα πράγματα δεν είναι ακριβώς ίδια. Αυτό μπορεί να το στενοχωρήσει ή να το αγχώσει.
Οι γονείς μπορούν να του εξηγήσουν ότι οι φιλίες μερικές φορές αλλάζουν, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το ίδιο δεν αξίζει. «Μερικές φορές οι παρέες αλλάζουν λίγο από χρονιά σε χρονιά. Αυτό μπορεί να είναι δύσκολο, αλλά μπορεί να ανοίξει χώρο και για νέες φιλίες». Αυτή η φράση δίνει ρεαλισμό χωρίς δράμα.
Δεν χρειάζεται να παρουσιάζουμε όλες τις αλλαγές σαν ευκαιρία, γιατί για το παιδί μπορεί πρώτα να είναι απώλεια. Μπορούμε να χωρέσουμε και τα δύο: «καταλαβαίνω ότι σου λείπει όπως ήταν πέρσι, και μπορούμε να δούμε πώς θα πλησιάσεις ξανά παιδιά φέτος».
Δεν πιέζουμε το παιδί να γίνει κοινωνικό με το ζόρι
Κάποια παιδιά είναι πιο εξωστρεφή και μπαίνουν εύκολα σε παρέες. Άλλα χρειάζονται περισσότερο χρόνο, παρατηρούν πρώτα, διστάζουν, φοβούνται την απόρριψη ή κουράζονται με πολλή κοινωνική ένταση. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχουν πρόβλημα. Σημαίνει ότι έχουν διαφορετικό ρυθμό.
Φράσεις όπως «πήγαινε να παίξεις», «μίλα επιτέλους», «μην είσαι έτσι», «κάνε φίλους» μπορεί να αυξήσουν το άγχος. Το παιδί μπορεί να νιώσει ότι αποτυγχάνει κοινωνικά πριν καν προσπαθήσει.
Πιο βοηθητικό είναι να δώσουμε μικρά βήματα. Να χαιρετήσει ένα παιδί, να καθίσει κοντά σε κάποιον, να ρωτήσει αν μπορεί να παίξει, να προτείνει ένα παιχνίδι, να μοιραστεί κάτι απλό. Η κοινωνικότητα δεν χρειάζεται να ξεκινήσει με μεγάλη αυτοπεποίθηση. Μπορεί να ξεκινήσει με μία μικρή κίνηση.
Δίνουμε φράσεις που μπορεί να χρησιμοποιήσει
Τα παιδιά συχνά δεν ξέρουν πώς να πλησιάσουν άλλα παιδιά. Μπορεί να θέλουν να παίξουν, αλλά να μην έχουν λέξεις. Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν με απλές φράσεις, όχι σαν σενάριο που πρέπει να αποστηθίσουν, αλλά σαν μικρά εργαλεία.
«Μπορώ να παίξω κι εγώ;»
«Θες να καθίσουμε μαζί;»
«Να φτιάξουμε κάτι μαζί στο διάλειμμα;»
«Θες να σου δείξω κάτι;»
«Μπορώ να είμαι στην ομάδα σας;»
Για ένα παιδί που αγχώνεται, αυτές οι φράσεις μπορεί να είναι πολύτιμες. Του δίνουν έναν τρόπο να ξεκινήσει χωρίς να πρέπει να αυτοσχεδιάσει μέσα στο άγχος.
Δεν κάνουμε εμείς τη φιλία αντί για το παιδί
Οι γονείς θέλουν να βοηθήσουν και πολλές φορές μπαίνουν στον πειρασμό να οργανώσουν τα πάντα. Να μιλήσουν με άλλους γονείς, να κανονίσουν συναντήσεις, να ρωτούν κάθε μέρα ποιος έπαιξε με ποιον. Κάποια υποστήριξη μπορεί να βοηθήσει, ειδικά σε μικρές ηλικίες. Όμως χρειάζεται προσοχή να μην αναλάβει ο γονιός πλήρως την κοινωνική ζωή του παιδιού.
Το παιδί χρειάζεται να νιώσει ότι μπορεί να δοκιμάσει. Ο γονιός μπορεί να ανοίξει πόρτες, αλλά δεν μπορεί να ζήσει τις φιλίες στη θέση του. Μπορεί να κανονίσει μια συνάντηση, αλλά όχι να επιβάλει σχέση. Μπορεί να ακούσει, αλλά όχι να ρωτά πιεστικά κάθε μέρα «σήμερα έκανες φίλους;».
Πότε χρειάζεται περισσότερη προσοχή
Αν το παιδί νιώθει άγχος για την παρέα, αυτό από μόνο του δεν σημαίνει κάτι ανησυχητικό. Αν όμως υπάρχει συστηματική απομόνωση, έντονη θλίψη, φόβος για το σχολείο, συχνά παράπονα ότι το κοροϊδεύουν, αλλαγές στον ύπνο ή στη διάθεση, άρνηση να πάει σχολείο ή σημάδια εκφοβισμού, τότε χρειάζεται πιο προσεκτική διερεύνηση.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι γονείς χρειάζεται να μιλήσουν με το σχολείο, όχι για να κατηγορήσουν αμέσως, αλλά για να καταλάβουν τι συμβαίνει. Η εικόνα της τάξης, του διαλείμματος και της ομάδας μπορεί να βοηθήσει πολύ.
Το παιδί χρειάζεται να νιώσει ότι αξίζει, ακόμη κι όταν δυσκολεύεται
Το πιο σημαντικό μήνυμα που μπορούμε να δώσουμε σε ένα παιδί που φοβάται ότι δεν θα έχει φίλους είναι ότι η αξία του δεν εξαρτάται από το πόσο εύκολα μπαίνει σε παρέες. Οι φιλίες είναι σημαντικές, αλλά δεν πρέπει να γίνουν μέτρο προσωπικής αξίας.
Μπορούμε να του θυμίσουμε τις ποιότητές του. Όχι γενικά και υπερβολικά, αλλά συγκεκριμένα: «είσαι καλός στο να ακούς», «έχεις ωραίες ιδέες στο παιχνίδι», «όταν νιώθεις άνετα, είσαι πολύ τρυφερός φίλος». Έτσι το παιδί δεν ακούει απλώς «θα κάνεις φίλους». Ακούει «έχεις κάτι να φέρεις σε μια φιλία».
Γιατί πίσω από το «κι αν δεν έχω φίλους;» δεν υπάρχει μόνο φόβος μοναξιάς. Υπάρχει η ανάγκη του παιδιού να νιώσει ότι μπορεί να ανήκει χωρίς να αλλάξει αυτό που είναι.
