«Μην καθίσεις εκεί, κάθεται ο φίλος μου.»
«Η Λίνα θέλει να έρθει μαζί μας βόλτα.»
«Δεν το έκανα εγώ, το έκανε ο δράκος.»
Αν έχετε ακούσει παρόμοιες φράσεις από το παιδί σας, είναι φυσιολογικό να αναρωτηθείτε τι ακριβώς συμβαίνει. Μήπως νιώθει μοναξιά; Μήπως μπερδεύει τη φαντασία με την πραγματικότητα; Μήπως πρέπει να το διορθώσετε;
Στις περισσότερες περιπτώσεις, ο φανταστικός φίλος είναι ένα απολύτως φυσιολογικό κομμάτι της παιδικής ανάπτυξης. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το παιδί έχει κάποιο πρόβλημα, ούτε ότι δυσκολεύεται να ξεχωρίσει το πραγματικό από το φανταστικό. Αντίθετα, πολλές φορές αποτελεί ένδειξη πλούσιας φαντασίας, δημιουργικότητας και συμβολικού παιχνιδιού.
Τι είναι ένας φανταστικός φίλος;
Ο φανταστικός φίλος είναι ένας χαρακτήρας που δημιουργεί το ίδιο το παιδί μέσα από τη φαντασία του. Μπορεί να είναι ένα άλλο παιδί, ένα ζώο, ένας υπερήρωας, ένα φανταστικό πλάσμα ή ακόμη και ένα αντικείμενο στο οποίο το παιδί έχει δώσει προσωπικότητα.
Για το παιδί, αυτός ο φίλος μπορεί να συμμετέχει στο παιχνίδι, στις ιστορίες, στις καθημερινές του συνήθειες ή ακόμη και στις οικογενειακές συζητήσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι το παιδί ζει εκτός πραγματικότητας. Τα περισσότερα παιδιά γνωρίζουν, σε κάποιο επίπεδο, ότι ο φανταστικός φίλος ανήκει στον κόσμο του παιχνιδιού, ακόμη κι αν μιλούν γι’ αυτόν με μεγάλη σοβαρότητα.
Η παιδική φαντασία λειτουργεί διαφορετικά από τη σκέψη των ενηλίκων. Ένα παιδί μπορεί να ξέρει ότι κάτι είναι «σαν παιχνίδι» και ταυτόχρονα να το βιώνει με ένταση, ενθουσιασμό και συναισθηματική αλήθεια.
Σε ποια ηλικία εμφανίζεται συνήθως;
Οι φανταστικοί φίλοι εμφανίζονται συχνότερα στην προσχολική ηλικία, περίπου από τα 3 έως τα 7 χρόνια, δηλαδή σε μια περίοδο όπου η φαντασία, το συμβολικό παιχνίδι και η γλωσσική ανάπτυξη εξελίσσονται γρήγορα.
Δεν δημιουργούν όλα τα παιδιά φανταστικούς φίλους και αυτό είναι επίσης φυσιολογικό. Κάποια παιδιά εκφράζουν τη φαντασία τους μέσα από ζωγραφιές, κατασκευές, παιχνίδια ρόλων ή ιστορίες που επινοούν. Άλλα δίνουν μορφή σε έναν φανταστικό συνοδοιπόρο, ο οποίος τα ακολουθεί για ένα διάστημα στην καθημερινότητά τους.
Μερικά παιδιά μπορεί να έχουν έναν φανταστικό φίλο, ενώ άλλα μπορεί να δημιουργήσουν περισσότερους από έναν. Και αυτό, από μόνο του, δεν είναι λόγος ανησυχίας.
Γιατί ένα παιδί δημιουργεί φανταστικό φίλο;
Δεν υπάρχει μία μόνο αιτία. Ο φανταστικός φίλος μπορεί να εξυπηρετεί διαφορετικές ανάγκες ανάλογα με την ηλικία, την προσωπικότητα και τις εμπειρίες του παιδιού.
Για κάποια παιδιά, είναι απλώς ένας συμπαίκτης. Για άλλα, είναι ένας τρόπος να οργανώσουν τα συναισθήματά τους ή να επεξεργαστούν αλλαγές που συμβαίνουν στη ζωή τους, όπως η έναρξη του παιδικού σταθμού, η γέννηση ενός αδελφού, μια μετακόμιση ή μια περίοδος έντασης μέσα στην οικογένεια.
Ο φανταστικός φίλος μπορεί επίσης να βοηθήσει το παιδί να δοκιμάσει κοινωνικούς ρόλους. Μέσα από το παιχνίδι, το παιδί μπορεί να γίνει εκείνο που φροντίζει, εκείνο που δίνει οδηγίες, εκείνο που παρηγορεί ή εκείνο που βάζει κανόνες. Με αυτόν τον τρόπο εξασκεί την ενσυναίσθηση, την επικοινωνία και την επίλυση προβλημάτων.
Ένα παιδί μπορεί, για παράδειγμα, να πει ότι ο φανταστικός φίλος του φοβάται το σκοτάδι. Στην πραγματικότητα, μπορεί να εκφράζει έναν δικό του φόβο με έναν πιο ασφαλή και έμμεσο τρόπο. Αντί να πει «φοβάμαι», λέει «φοβάται εκείνος». Αυτό δίνει στους γονείς μια πολύτιμη ευκαιρία να ακούσουν τι μπορεί να νιώθει το παιδί χωρίς να το πιέσουν να μιλήσει απευθείας για τον εαυτό του.
Είναι ένδειξη μοναξιάς;
Ένας από τους πιο συχνούς φόβους των γονιών είναι ότι ο φανταστικός φίλος σημαίνει πως το παιδί νιώθει μόνο του. Αυτό μπορεί να συμβαίνει σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά δεν αποτελεί τον κανόνα.
Πολλά κοινωνικά, χαρούμενα και εξωστρεφή παιδιά έχουν φανταστικούς φίλους. Η ύπαρξή τους δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το παιδί δεν έχει πραγματικές σχέσεις ή ότι δυσκολεύεται να κάνει φίλους. Συχνά είναι απλώς ένα κομμάτι του δημιουργικού παιχνιδιού του.
Αυτό που έχει σημασία δεν είναι μόνο αν υπάρχει φανταστικός φίλος, αλλά πώς λειτουργεί συνολικά το παιδί στην καθημερινότητά του. Αν παίζει, επικοινωνεί, συμμετέχει σε δραστηριότητες, έχει επαφή με συνομηλίκους και δεν δείχνει έντονη δυσφορία, τότε ο φανταστικός φίλος συνήθως δεν αποτελεί λόγο ανησυχίας.
Τι να κάνουν οι γονείς στην πράξη;
Οι γονείς δεν χρειάζεται ούτε να ακυρώσουν τον φανταστικό φίλο ούτε να τον κάνουν το κέντρο της οικογενειακής ζωής. Η πιο ισορροπημένη στάση είναι να ακούνε με ενδιαφέρον, χωρίς κοροϊδία, αλλά και χωρίς υπερβολή.
Αν το παιδί πει ότι ο φίλος του κάθεται σε μια καρέκλα, μπορείτε να το αντιμετωπίσετε με χιούμορ και ηρεμία. Αν ζητήσει να στρώσετε πιάτο και για τον φανταστικό φίλο, μπορείτε να το δεχτείτε περιστασιακά στο πλαίσιο του παιχνιδιού, χωρίς όμως να νιώθετε ότι πρέπει να αλλάζει όλη η λειτουργία του σπιτιού γύρω από αυτό.
Αν το παιδί μιλά μόνο του στο δωμάτιο, δεν χρειάζεται να το διακόψετε ή να το διορθώσετε. Το πιθανότερο είναι ότι παίζει, αφηγείται μια ιστορία ή οργανώνει σκέψεις και συναισθήματα μέσα από τον λόγο.
Αν όμως χρησιμοποιεί τον φανταστικό φίλο για να αποφύγει ευθύνες, για παράδειγμα λέγοντας «εκείνος έσπασε το παιχνίδι», μπορείτε να αναγνωρίσετε το παιχνίδι χωρίς να ακυρώσετε τον κανόνα. Μια απάντηση όπως «καταλαβαίνω ότι λες πως το έκανε εκείνος, αλλά τώρα χρειάζεται να μαζέψουμε μαζί τα κομμάτια» κρατά το όριο χωρίς να ντροπιάζει το παιδί.
Τι δεν βοηθά;
Δεν βοηθά να κοροϊδέψουμε το παιδί ή να του πούμε απότομα ότι «αυτά είναι ανοησίες». Για το παιδί, ο φανταστικός φίλος μπορεί να είναι μέρος ενός σημαντικού παιχνιδιού και η ειρωνεία μπορεί να το κάνει να νιώσει ντροπή ή να σταματήσει να μοιράζεται μαζί μας τον εσωτερικό του κόσμο.
Δεν βοηθά επίσης να το πιέσουμε να «σταματήσει πια» ή να το αντιμετωπίσουμε σαν να κάνει κάτι κακό. Η φαντασία δεν είναι συμπεριφορά που χρειάζεται τιμωρία.
Από την άλλη πλευρά, δεν είναι χρήσιμο να ενισχύουμε υπερβολικά τον φανταστικό φίλο σε βαθμό που να παίρνει συνεχώς αποφάσεις για την οικογένεια. Αν, για παράδειγμα, το παιδί λέει ότι ο φανταστικός φίλος δεν θέλει να πάει σχολείο, δεν χρειάζεται να μπούμε σε διαπραγμάτευση με τον φίλο. Μπορούμε να απαντήσουμε ήρεμα: «Καταλαβαίνω ότι δεν έχει όρεξη, αλλά εμείς σήμερα έχουμε σχολείο.»
Μύθοι και αλήθειες
Ένας συχνός μύθος είναι ότι ο φανταστικός φίλος αποτελεί ένδειξη ψυχολογικού προβλήματος. Στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτό δεν ισχύει. Οι φανταστικοί φίλοι εμφανίζονται συχνά σε παιδιά με φυσιολογική ανάπτυξη και συνδέονται με το δημιουργικό παιχνίδι.
Ένας δεύτερος μύθος είναι ότι τα παιδιά που έχουν φανταστικό φίλο είναι πάντα μοναχικά. Όπως είδαμε, πολλά παιδιά με πλούσιες κοινωνικές σχέσεις δημιουργούν φανταστικούς φίλους, όχι επειδή τους λείπουν απαραίτητα οι πραγματικοί φίλοι, αλλά επειδή η φαντασία τους λειτουργεί έντονα.
Ένας τρίτος μύθος είναι ότι οι γονείς πρέπει να σταματήσουν αυτή τη συμπεριφορά όσο πιο γρήγορα γίνεται. Στην πραγματικότητα, στις περισσότερες περιπτώσεις ο φανταστικός φίλος υποχωρεί μόνος του, χωρίς παρέμβαση, καθώς το παιδί μεγαλώνει και αλλάζουν οι ανάγκες και τα ενδιαφέροντά του.
Πότε χρειάζεται προσοχή;
Παρότι οι φανταστικοί φίλοι είναι συνήθως φυσιολογικό κομμάτι της ανάπτυξης, υπάρχουν περιπτώσεις όπου αξίζει να ζητηθεί η γνώμη ειδικού.
Αυτό μπορεί να χρειάζεται αν το παιδί απομονώνεται έντονα από πραγματικές σχέσεις, αν δείχνει μεγάλη δυσφορία, αν ο φανταστικός φίλος το φοβίζει ή το πιέζει να κάνει πράγματα που το αναστατώνουν, ή αν η φανταστική ιστορία αρχίζει να επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή του λειτουργικότητα.
Επίσης, αν οι γονείς παρατηρούν έντονες αλλαγές στη συμπεριφορά του παιδιού, όπως απόσυρση, επιθετικότητα, προβλήματα ύπνου, έντονο άγχος ή επίμονη άρνηση να συμμετέχει σε δραστηριότητες που παλαιότερα απολάμβανε, είναι καλό να το συζητήσουν με τον παιδίατρο ή με έναν ειδικό ψυχικής υγείας παιδιών.
Το ζητούμενο δεν είναι να πανικοβληθεί η οικογένεια, αλλά να αξιολογηθεί συνολικά η εικόνα του παιδιού.
Πότε «φεύγει» ο φανταστικός φίλος;
Συνήθως ο φανταστικός φίλος αποχωρεί σταδιακά, χωρίς κάποια ιδιαίτερη ανακοίνωση. Μπορεί το παιδί να σταματήσει να μιλά γι’ αυτόν, να τον αντικαταστήσει με άλλα παιχνίδια ή να αρχίσει να ενδιαφέρεται περισσότερο για πραγματικές φιλίες και δραστηριότητες.
Για πολλά παιδιά, αυτό συμβαίνει καθώς μεγαλώνουν, μπαίνουν σε νέα αναπτυξιακά στάδια και αποκτούν διαφορετικούς τρόπους έκφρασης. Οι γονείς δεν χρειάζεται να βιαστούν να κλείσουν αυτό το κεφάλαιο. Όπως εμφανίστηκε φυσικά, έτσι συνήθως ολοκληρώνεται και φυσικά.
Συχνές απορίες γονιών
Να διορθώνω το παιδί όταν μιλά στον φανταστικό φίλο του;
Όχι απαραίτητα. Είναι προτιμότερο να ακούτε με ενδιαφέρον, χωρίς να το κοροϊδεύετε και χωρίς να προσπαθείτε κάθε φορά να του αποδείξετε ότι ο φίλος του δεν υπάρχει. Το παιδί συνήθως δεν ζητά επιβεβαίωση της πραγματικότητας, αλλά συμμετοχή στον κόσμο του παιχνιδιού του.
Πρέπει να ανησυχήσω αν ο φανταστικός φίλος είναι «κακός»;
Όχι πάντα. Τα παιδιά χρησιμοποιούν συχνά τη φαντασία για να εκφράσουν φόβους, θυμό, ζήλια ή δυσάρεστα συναισθήματα που δεν μπορούν ακόμη να περιγράψουν άμεσα. Αν όμως ο φανταστικός φίλος προκαλεί έντονο φόβο στο παιδί ή το αναστατώνει συστηματικά, καλό είναι να ζητηθεί η γνώμη ειδικού.
Να συμμετέχω στο παιχνίδι;
Ναι, αν το παιδί το επιθυμεί, αλλά με μέτρο. Μπορείτε να ακολουθήσετε το παιχνίδι του χωρίς να οργανώνετε ολόκληρη την καθημερινότητα γύρω από τον φανταστικό φίλο.
Αν το παιδί κατηγορεί τον φανταστικό φίλο για σκανταλιές;
Δεν χρειάζεται να μπείτε σε αντιπαράθεση για το αν ο φίλος υπάρχει ή όχι. Μπορείτε να κρατήσετε το όριο με ηρεμία, λέγοντας ότι, όποιος κι αν το έκανε, τώρα χρειάζεται να διορθώσουμε μαζί την κατάσταση.
Η φαντασία είναι πολύτιμο εργαλείο ανάπτυξης
Η παιδική φαντασία δεν είναι κάτι που πρέπει να περιορίσουμε βιαστικά. Μέσα από αυτήν τα παιδιά επεξεργάζονται εμπειρίες, δοκιμάζουν ρόλους, εκφράζουν συναισθήματα και οργανώνουν τον κόσμο γύρω τους.
Ο φανταστικός φίλος μπορεί να είναι ένας τρόπος να παίξει το παιδί, να μιλήσει έμμεσα για όσα νιώθει ή να δημιουργήσει έναν κόσμο όπου μπορεί να νιώσει δυνατό, δημιουργικό και ασφαλές.
Το σημαντικό για τους γονείς είναι να παραμένουν διαθέσιμοι, παρατηρητικοί και ήρεμοι. Να σέβονται τη φαντασία του παιδιού χωρίς να χάνουν την επαφή με την πραγματικότητα και να θυμούνται ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις, ο φανταστικός φίλος δεν είναι πρόβλημα που πρέπει να λυθεί, αλλά ένα στάδιο που αξίζει να κατανοηθεί.
Γιατί πίσω από έναν φανταστικό φίλο μπορεί να κρύβεται κάτι πολύ πραγματικό: η ανάγκη του παιδιού να παίξει, να εκφραστεί και να καταλάβει λίγο καλύτερα τον εαυτό του και τον κόσμο.
Τώρα είναι πολύ πιο ολοκληρωμένο. Έχει ψυχολογία, πρακτικές απαντήσεις, μύθους, συχνές απορίες, σημεία προσοχής και πιο δυνατό κλείσιμο.
