Τα περιστατικά βίας στα σχολεία δεν είναι πια σπάνια. Δεν είναι μεμονωμένα, ούτε “υπερβολές των μέσων”. Είναι μια πραγματικότητα που βλέπουμε όλο και πιο συχνά, και που αφορά όλους μας. Το λάθος που γίνεται συχνά είναι ότι προσπαθούμε να εξηγήσουμε τι συμβαίνει χωρίς να μιλάμε για το τι πρέπει να κάνουμε.
Γιατί το θέμα δεν είναι μόνο να καταλάβουμε τη βία. Είναι να την αντιμετωπίσουμε.
Σε κάθε περιστατικό υπάρχουν δύο παιδιά. Το παιδί που δέχεται τη βία και το παιδί που την ασκεί. Και αν θέλουμε πραγματικά να αλλάξει κάτι, πρέπει να δουλέψουμε και με τα δύο.
Το παιδί που δέχεται τη βία δεν χρειάζεται απλώς “υπομονή”
Ένα παιδί που βιώνει εκφοβισμό ή επίθεση δεν χρειάζεται να “αγνοήσει” την κατάσταση, ούτε να μάθει να αντέχει. Χρειάζεται να νιώσει ότι προστατεύεται.
Το πρώτο που κάνει διαφορά είναι η παρουσία ενός ενήλικα που το πιστεύει χωρίς να το αμφισβητεί. Πολλά παιδιά δεν μιλούν γιατί φοβούνται ότι θα κατηγορηθούν ή ότι θα υποτιμηθεί αυτό που τους συμβαίνει. Η φράση “μήπως το προκάλεσες;” μπορεί να τα κλείσει οριστικά.
Το δεύτερο είναι η ενίσχυση της αυτοπεποίθησης. Όχι θεωρητικά, αλλά μέσα από εμπειρία. Δραστηριότητες που δουλεύουν το σώμα, την παρουσία και τα όρια, όπως ο αθλητισμός ή οι πολεμικές τέχνες, μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά. Δεν είναι λύση από μόνες τους, αλλά δίνουν στο παιδί αίσθηση ελέγχου, καλύτερη στάση σώματος και μεγαλύτερη ψυχραιμία σε δύσκολες στιγμές.
Το τρίτο είναι να μάθει το παιδί ότι έχει δικαίωμα να ζητήσει βοήθεια. Και ότι αυτό δεν είναι αδυναμία.
Το παιδί που ασκεί βία δεν αλλάζει μόνο με τιμωρία
Το πιο δύσκολο κομμάτι είναι να δούμε καθαρά το παιδί που πληγώνει. Γιατί εκεί μπαίνει εύκολα η ταμπέλα. Όμως η βία δεν εμφανίζεται από το πουθενά.
Ένα παιδί που ασκεί βία χρειάζεται σαφή όρια. Αυτό δεν είναι διαπραγματεύσιμο. Αλλά αν μείνουμε μόνο εκεί, δεν θα αλλάξει τίποτα ουσιαστικό.
Αυτό που λείπει συνήθως είναι η ενσυναίσθηση. Και αυτό δεν καλλιεργείται με μια κουβέντα τύπου “σκέψου πώς νιώθει ο άλλος”. Καλλιεργείται μέσα από διαδικασία.
Χρειάζεται το παιδί να μάθει να αναγνωρίζει τα συναισθήματα των άλλων, να κατανοεί τις συνέπειες των πράξεών του και να μπορεί να διαχειρίζεται τη δική του ένταση χωρίς να την εκτονώνει πάνω σε άλλους. Αυτό γίνεται μέσα από καθοδήγηση, επανάληψη, συζήτηση πάνω σε πραγματικά περιστατικά και, όπου χρειάζεται, με τη βοήθεια ειδικών.
Οι έρευνες δείχνουν ότι όταν δουλεύεται συστηματικά η ενσυναίσθηση, μειώνονται τα περιστατικά εκφοβισμού. Όχι επειδή το παιδί “φοβάται”, αλλά επειδή αρχίζει να καταλαβαίνει.
Ποιος έχει την ευθύνη όταν η οικογένεια δεν επεμβαίνει
Υπάρχουν περιπτώσεις όπου οι γονείς του παιδιού που ασκεί βία δεν αναγνωρίζουν το πρόβλημα ή το υποτιμούν. Εκεί δεν μπορούμε να μείνουμε στο “δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι”.
Το σχολείο έχει ευθύνη. Δεν είναι μόνο χώρος μάθησης, είναι και χώρος προστασίας. Οι εκπαιδευτικοί και η διοίκηση οφείλουν να παρέμβουν, να διασφαλίσουν την ασφάλεια του παιδιού που δέχεται τη βία και να ενεργοποιήσουν τις διαδικασίες που προβλέπονται.
Στην Ελλάδα υπάρχει πλέον δυνατότητα επίσημης αναφοράς μέσω πλατφορμών και εμπλοκής ομάδων υποστήριξης. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, όταν υπάρχει απειλή ή χρήση αντικειμένων που μπορούν να προκαλέσουν τραυματισμό, η υπόθεση δεν είναι μόνο σχολική. Μπαίνει και στη σφαίρα των αρμόδιων αρχών.
Αυτό πρέπει να λέγεται καθαρά. Δεν είναι “υπερβολή”. Είναι προστασία.
Τι δείχνουν τα παραδείγματα από το εξωτερικό
Σε χώρες όπως η Φινλανδία, η αντιμετώπιση της σχολικής βίας δεν ξεκινά όταν γίνει το περιστατικό. Ξεκινά πολύ πριν. Τα σχολεία δουλεύουν συστηματικά πάνω στις κοινωνικές δεξιότητες, στην ενσυναίσθηση και στο πώς τα παιδιά σχετίζονται μεταξύ τους.
Δεν περιμένουν να υπάρξει θύμα για να δράσουν.
Υπάρχουν σαφείς κανόνες, συγκεκριμένα πρωτόκολλα και συνεργασία με τους γονείς. Και κυρίως, υπάρχει ένα περιβάλλον όπου τα παιδιά μαθαίνουν από νωρίς τι σημαίνει όριο και τι σημαίνει σεβασμός.
Αυτό που πρέπει να κρατήσουμε
Δεν μπορούμε να μιλάμε για τη βία στα σχολεία σαν να αφορά “άλλους”. Ούτε μπορούμε να την αντιμετωπίζουμε μόνο συναισθηματικά.
Το παιδί που δέχεται βία χρειάζεται προστασία και ενδυνάμωση.
Το παιδί που ασκεί βία χρειάζεται όρια και επανεκπαίδευση.
Και το σύστημα γύρω τους χρειάζεται να λειτουργεί.
Αν θέλουμε να μεγαλώσουμε παιδιά που δεν θα πληγώνουν και δεν θα πληγώνονται, πρέπει να τους δώσουμε τα σωστά εργαλεία.
