Όταν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εμφανίστηκαν στη ζωή μας, έφεραν μαζί τους ενθουσιασμό, καινοτομία και αμέτρητες δυνατότητες. Οι πλατφόρμες επέτρεψαν στους ανθρώπους να συνδέονται άμεσα, να μοιράζονται ιδέες και να επικοινωνούν πέρα από γεωγραφικά σύνορα. Ωστόσο, έλειπαν οι κατάλληλες πολιτικές και δικλείδες προστασίας κυρίως απέναντι στα παιδιά. Επί της ουσίας δεν υπήρχαν..
Ούτε οι εταιρείες τεχνολογίας ούτε οι κυβερνήσεις είχαν προβλέψει σε ποιο βαθμό τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης θα επηρέαζαν τη ζωή των παιδιών και ιδιαίτερα των εφήβων. Οι πλατφόρμες σχεδιάστηκαν κυρίως με στόχο την ανάπτυξη, την αλληλεπίδραση και την αύξηση των χρηστών, ενώ οι συναισθηματικές και αναπτυξιακές ανάγκες των νεότερων χρηστών εξετάστηκαν πολύ αργότερα. Σήμερα εξακολουθούμε να προσπαθούμε να καλύψουμε αυτό το κενό. Κυβερνήσεις σε όλο τον κόσμο προσπαθούν πλέον να εφαρμόσουν κανονισμούς και μέτρα προστασίας για τους ανήλικους χρήστες, αναγνωρίζοντας τους σημαντικούς κινδύνους που μπορεί να δημιουργήσουν τα ανεξέλεγκτα ψηφιακά περιβάλλοντα για τα παιδιά. Αυτή η καθυστερημένη αντίδραση όμως μας δείχνει πως η τεχνολογία συχνά εξελίσσεται πιο γρήγορα από την ικανότητα της κοινωνίας να τη ρυθμίσει.
Είναι επίσης ενδιαφέρον ότι ίσως παρατηρούμε ένα παρόμοιο φαινόμενο σήμερα με την ταχεία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης και των εργαλείων μεγάλων γλωσσικών μοντέλων. Οι τεχνολογίες αυτές εξελίσσονται με πολύ γρήγορους ρυθμούς, ενώ οι πολιτικές και τα εκπαιδευτικά πλαίσια προσπαθούν ακόμη να προσαρμοστούν. Δεν είναι λίγες οι έρευνες που έρχονται να το επιβεβαιώσουν αυτό. Ωστόσο, για τους σκοπούς αυτής της συζήτησης, είναι σημαντικό να επικεντρωθούμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς εξακολουθούν να αποτελούν έναν από τους πιο ισχυρούς παράγοντες που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι επικοινωνούν, δημιουργούν σχέσεις και βιώνουν τόσο τη σύνδεση όσο και τις συγκρούσεις στο διαδίκτυο. Μία από τις πιο εμφανείς συνέπειες αυτού του ψηφιακού μετασχηματισμού είναι ο διαδικτυακός εκφοβισμός.
Η δεξιότητα που συχνά λείπει:
συναισθηματική νοημοσύνη
Παρόλο που ο διαδικτυακός εκφοβισμός φαίνεται αρχικά να είναι ένα τεχνολογικό πρόβλημα, έρευνες δείχνουν ότι υπάρχει κάτι βαθύτερο. Στον πυρήνα του, ο διαδικτυακός εκφοβισμός συνδέεται στενά με τη συναισθηματική ρύθμιση και τη συναισθηματική νοημοσύνη. Οι έφηβοι βρίσκονται σε μια περίοδο όπου τα συναισθηματικά κέντρα του εγκεφάλου αναπτύσσονται νωρίτερα από τα τμήματα που είναι υπεύθυνα για τον αυτοέλεγχο και τη λήψη αποφάσεων. Όταν τα έντονα συναισθήματα συνδυάζονται με την άμεση επικοινωνία και την κοινωνική πίεση των διαδικτυακών περιβαλλόντων, οι αντιδράσεις μπορούν εύκολα να κλιμακωθούν. Οι οθόνες δημιουργούν επίσης απόσταση γιατί όταν ένα παιδί γράφει κάτι στο διαδίκτυο, δεν βλέπει την αντίδραση του άλλου ανθρώπου, τις εκφράσεις του προσώπου του, τη γλώσσα του σώματος ή τη συναισθηματική του ανταπόκριση. Αυτή η απουσία άμεσης συναισθηματικής ανατροφοδότησης κάνει πιο εύκολο να ειπωθούν πράγματα που πιθανότατα δεν θα λέγονταν ποτέ πρόσωπο με πρόσωπο. Ωστόσο, κάποιες συμπεριφορές που φαίνονται προβληματικές στην πραγματικότητα αποτελούν ένδειξη για κάτι βαθύτερο.
Μια προσωπική εμπειρία
που άλλαξε την οπτική μου
Θυμάμαι ένα περιστατικό από τη δική μου εκπαιδευτική εμπειρία που επηρέασε βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι τη διαδικτυακή συμπεριφορά των παιδιών. Μία μαθήτριά μου είχε αρχίσει να στέλνει μηνύματα στους συμμαθητές της αργά το βράδυ. Αν δεν λάμβανε απάντηση αμέσως, συνέχιζε να στέλνει μηνύματα και γινόταν όλο και πιο επίμονη. Σύντομα, άλλοι μαθητές άρχισαν να παραπονιούνται. Έρχονταν στο σχολείο κουρασμένοι και εκνευρισμένοι επειδή τα κινητά τους δέχονταν συνεχώς μηνύματα αργά το βράδυ. Ως τάξη επανεξετάσαμε τη Συμφωνία Υπεύθυνης Χρήσης των iPad και συζητήσαμε για την κατάλληλη διαδικτυακή συμπεριφορά. Παρόλα αυτά, η κατάσταση συνεχίστηκε. Έτσι αποφάσισα να μιλήσω με τη μαθήτρια ιδιωτικά. Και τότε συνέβη κάτι σημαντικό. Όταν μιλάς με ένα παιδί κατ’ ιδίαν, μακριά από το περιβάλλον της τάξης και την πίεση των συνομηλίκων, η δυναμική αλλάζει εντελώς. Τα παιδιά συχνά νιώθουν μεγαλύτερη ασφάλεια και είναι πιο πρόθυμα να εκφράσουν αυτό που πραγματικά βιώνουν. Όταν τη ρώτησα με ηρεμία τι συνέβαινε στο σπίτι εκείνες τις ώρες το βράδυ, ανακάλυψα κάτι που με στεναχώρησε πολύ. Ήταν η μοναξιά που βίωνε όταν επέστρεφε σπίτι. “Είμαι κάθε βράδυ στο σπίτι με τον μεγαλύτερο αδερφό μου. Δεν θέλει να ασχολείται μαζί μου και οι γονείς μου είναι χωρισμένοι και επιστρέφουν αργά στο σπίτι. Δεν έχω κανέναν να μιλήσω και κανέναν να αλληλεπιδράσω.” Αυτά τα λόγια μου έμειναν..Η μαθήτρια αυτή δεν προσπαθούσε να βλάψει τους συμμαθητές της. Προσπαθούσε απλά να συνδεθεί με κάποιον. Όταν τη ρώτησα τι άλλο της άρεσε να κάνει εκτός από το να στέλνει μηνύματα, μου είπε ότι αγαπούσε τον αθλητισμό και θα ήθελε να συμμετέχει σε δραστηριότητες μετά το σχολείο. Όταν όμως είχε ζητήσει από τους γονείς της να τη γράψουν σε κάποια αθλητική δραστηριότητα, της είχαν απαντήσει ότι δεν είχαν χρόνο. Θυμάμαι ότι την αγκάλιασα και της υποσχέθηκα ότι θα μιλούσα με τους γονείς της. Εν τω μεταξύ, την ενθάρρυνα να δοκιμάσει άλλους τρόπους να περνά τα απόγευματά της, όπως να διαβάζει, να γράφει ή να δημιουργεί δικές της ιστορίες. Ήταν μεγάλη θαυμάστρια των βιβλίων Harry Potter και της άρεσε πολύ η φανταστική αφήγηση, οπότε συζητήσαμε πώς θα μπορούσε να αρχίσει να γράφει τις δικές της ιστορίες ή ακόμη και να κρατά ένα προσωπικό ημερολόγιο. Αυτή η εμπειρία μου έμαθε κάτι πολύ σημαντικό. Δεν προέρχονται όλες οι προβληματικές ψηφιακές συμπεριφορές από επιθετικότητα ή κακή πρόθεση. Μερικές φορές προέρχονται από ανεκπλήρωτες συναισθηματικές ανάγκες.
Τι σημαίνουν όλα αυτά
για γονείς και εκπαιδευτικούς
Ο διαδικτυακός εκφοβισμός είναι ένα σοβαρό ζήτημα και οι επιπτώσεις του στους νέους μπορεί να είναι σημαντικές. Ωστόσο, η πρόληψη δεν ξεκινά από την τεχνολογία. Ξεκινά από τις σχέσεις, τη συναισθηματική επίγνωση και την επικοινωνία. Τα παιδιά χρειάζεται να μάθουν:
- να αναγνωρίζουν τα συναισθήματά τους
- να ρυθμίζουν τις αντιδράσεις τους
- να κατανοούν τα συναισθήματα των άλλων
- να αντιλαμβάνονται πώς τα λόγια τους επηρεάζουν τους άλλους
Αυτά αποτελούν τα βασικά στοιχεία της συναισθηματικής νοημοσύνης. Τα σχολεία μπορούν να υποστηρίξουν αυτή τη διαδικασία, όμως τα θεμέλια συχνά χτίζονται στο σπίτι.Οι γονείς που δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου τα παιδιά νιώθουν ότι ακούγονται, υποστηρίζονται και κατανοούνται συναισθηματικά προσφέρουν έναν από τους ισχυρότερους προστατευτικούς παράγοντες απέναντι σε επιβλαβείς διαδικτυακές συμπεριφορές.
Κοιτάζοντας το μέλλον
Η τεχνολογία θα συνεχίσει να εξελίσσεται και αυτό είναι το μόνο σίγουρο. Οι πλατφόρμες κοινωνικών δικτύων θα αλλάζουν και η τεχνητή νοημοσύνη θα αναπτύσσεται συνεχώς. Όμως ένα πράγμα θα παραμείνει σταθερό και αυτό είναι οι ανθρώπινες σχέσεις. Οι σχέσεις μας θα συνεχίσουν να βασίζονται στην ενσυναίσθηση, την υπευθυνότητα και τη συναισθηματική κατανόηση. Αν θέλουμε να μειώσουμε τον διαδικτυακό εκφοβισμό και να υποστηρίξουμε την ευημερία των νέων, δεν μπορούμε να επικεντρωθούμε μόνο στην τεχνολογία. Πρέπει να επικεντρωθούμε και στην ανάπτυξη ανθρώπων με συναισθηματική νοημοσύνη που κατανοούν τη δύναμη των λόγων τους τόσο στο διαδίκτυο όσο και στην πραγματική ζωή.
Ένας πρακτικός οδηγός για γονείς
Η καλλιέργεια της συναισθηματικής νοημοσύνης στα παιδιά αποτελεί έναν από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους πρόληψης επιβλαβών διαδικτυακών συμπεριφορών. Μέσα από απλές καθημερινές πρακτικές, όπως συζητήσεις για πρότυπα και αξίες, ενθάρρυνση συναισθηματικών συζητήσεων, καλλιέργεια ενσυναίσθησης, ενίσχυση δραστηριοτήτων μακριά από τις οθόνες, καθοδήγηση για υπεύθυνη χρήση της τεχνολογίας και δημιουργία ενός περιβάλλοντος όπου τα παιδιά νιώθουν ότι ακούγονται και υποστηρίζονται, οι γονείς μπορούν να συμβάλλουν ουσιαστικά στην ανάπτυξη πιο υπεύθυνων και συναισθηματικά ισορροπημένων νέων ανθρώπων. Για τον λόγο αυτό, οι γονείς μπορούν επίσης να χρησιμοποιήσουν την παρακάτω συνοδευτική εικόνα ως έναν σύντομο και πρακτικό οδηγό για καθημερινές συζητήσεις και δράσεις μέσα στο σπίτι.
